Khi bạn đảo mắt hay quay đầu, thế giới vẫn đứng yên trước mắt vì não biết trước lệnh vận động nó vừa gửi cho mắt và trừ đi phần chuyển động đó, đồng thời một phản xạ nhanh xoay mắt bù lại mỗi cử động đầu; máy quay không có những cơ chế này nên cảnh lia và cảnh cầm tay ghi lại nguyên mọi rung giật. Hiểu khác biệt này giúp bạn đọc đúng cảm giác "sao video không giống mắt mình thấy", và quay video dễ xem hơn.
Bài viết đi qua ba kiểu chuyển động của mắt liên quan trực tiếp tới chuyện xem và quay: những cú giật nhanh khi mắt chuyển điểm nhìn, chuyển động bám đuổi khi mắt theo một vật đang chạy, và phản xạ giữ hình khi đầu chuyển động. Mỗi kiểu có một bài học tương ứng cho người cầm máy.
Thử ngay: bạn không thể lia mắt từ từ qua căn phòng
Hãy thử một việc đơn giản: nhìn từ góc trái sang góc phải căn phòng thật chậm và đều, như một máy quay lia ngang. Nếu nhờ người khác quan sát mắt bạn, họ sẽ thấy mắt không trượt đều mà nhảy từng nấc nhỏ, dừng một chút rồi nhảy tiếp. Đó là những cú giật mắt, thường diễn ra vài lần mỗi giây khi ta nhìn quanh, mỗi cú chỉ kéo dài vài chục mili giây.
Bây giờ thử lại, nhưng lần này giơ một ngón tay lên và di chuyển nó từ trái sang phải, mắt nhìn theo ngón tay. Mắt bạn trượt đều, mượt. Đó là chuyển động bám đuổi. Hệ vận động mắt chỉ chạy được chế độ này khi có một mục tiêu đang chuyển động để bám theo; không có mục tiêu, nó chuyển về chế độ giật từng nấc.
Sự khác biệt này giải thích một điều nhiều người làm video gặp: cảnh lia qua một khung cảnh tĩnh không có ai, không có xe, luôn trông giả và khó chịu hơn cảnh lia theo một người đang đi. Với cảnh không có mục tiêu, người xem không có gì để bám, mắt phải nhảy qua những hình ảnh đang trôi, và mọi sự không đều của chuyển động hiện ra rõ.
Mắt có người "biên tập" đi kèm, máy quay thì không
Mắt biết trước chuyển động do chính mình gây ra. Khi não ra lệnh cho mắt hay đầu chuyển động, nó dùng thông tin về chính lệnh đó để không hiểu nhầm hình ảnh trượt trên võng mạc là thế giới đang trôi. Cơ chế này, cùng với việc giảm độ nhạy trong lúc mắt giật, được bàn kỹ trong bài riêng về cử động giật của mắt. Ở đây chỉ cần nhớ hệ quả: thứ mắt gửi lên ý thức đã được "biên tập" trước.
Máy quay ghi bản thô. Cảm biến ghi trung thực mọi thứ trượt qua nó trong lúc màn trập mở. Không có bản sao lệnh vận động, không có giai đoạn tạm "tắt tiếng" khi lia nhanh. Một cú lia ngang nhanh vì thế thành vệt mờ hoặc chuỗi hình nhảy, đúng thứ mắt người đã được thiết kế để giấu đi.
Người xem không phải người cầm máy. Ngay cả khi máy quay có cơ chế tương tự, người xem vẫn thiếu thông tin quan trọng nhất: họ không ra lệnh cho cú lia. Mắt họ nhận một chuyển động của cả khung hình mà không được báo trước, nên phản ứng như với thế giới thật đang trượt đi, và mọi rung giật hiện ra rõ.
Hệ quả cho người quay. Muốn video gần với cảm giác nhìn bằng mắt, người quay phải tự làm phần việc "biên tập" mà não vẫn làm: cắt cảnh thay cho những cú chuyển điểm nhìn nhanh, lia chậm và có chủ ý, giữ máy ổn định thay cho phản xạ bù rung. Các mục dưới đi vào từng việc.
Phản xạ giữ hình: bộ chống rung bạn mang trong đầu
Khi đi bộ, đầu bạn nhấp nhô, lắc nhẹ theo từng bước. Vậy mà con đường trước mặt không rung. Công lao thuộc về phản xạ tiền đình mắt: tai trong cảm nhận cử động đầu và gửi tín hiệu thẳng tới các cơ vận nhãn để xoay mắt ngược lại, đúng bằng biên độ cử động. Phản xạ này thuộc loại nhanh nhất của cơ thể, độ trễ chỉ khoảng mười mili giây, nhanh hơn nhiều so với việc dựa vào hình ảnh để sửa.
Thử thế này: cầm một trang chữ trước mặt, giữ yên trang giấy và lắc nhẹ đầu qua lại, bạn vẫn đọc được. Bây giờ giữ yên đầu và lắc trang giấy với cùng tốc độ, chữ nhoè đi khó đọc. Ở trường hợp đầu, phản xạ tiền đình mắt bù cho cử động đầu. Ở trường hợp sau, mắt phải dựa vào hệ bám đuổi chậm hơn nhiều để theo trang giấy.
Máy quay cầm tay giống trường hợp thứ hai. Không có tai trong, nó ghi lại nguyên từng cú nhấp nhô của bước chân. Các bộ chống rung quang học, chống rung điện tử và tay cầm gimbal chính là những cách kỹ thuật mô phỏng phản xạ giữ hình: cảm biến con quay hồi chuyển đo cử động của máy rồi xoay thấu kính, cảm biến hoặc cả máy theo hướng ngược lại. Chúng làm tốt với rung nhỏ, nhưng chưa linh hoạt bằng phản xạ của cơ thể với những cú lắc lớn, bất ngờ.
Ba kiểu chuyển động mắt và bài học khi quay
Đặt cạnh nhau, mỗi cơ chế của mắt gợi ra một nguyên tắc cho người cầm máy:
| Cơ chế của mắt | Điều nó làm | Máy quay thiếu gì | Bài học khi quay |
|---|---|---|---|
| Cú giật mắt kèm ức chế | Chuyển điểm nhìn nhanh mà không thấy vệt mờ | Ghi lại cả vệt lướt | Muốn đổi điểm nhìn thì cắt cảnh, hoặc lia dứt khoát có chủ ý |
| Bám đuổi mượt | Giữ vật đang chạy nét ở điểm nhìn | Không tự biết theo vật nào | Lia theo người, xe đang di chuyển; giữ chủ thể ở cùng vị trí khung |
| Phản xạ tiền đình mắt | Bù cử động đầu trong vài mili giây | Rung theo từng bước chân | Dùng chống rung, tay cầm gimbal, bước chân nhẹ, khuỷu tay sát người |
| Bản sao lệnh vận động | Biết trước chuyển động do mình gây ra | Người xem không biết trước cú lia | Lia chậm, đều, có điểm bắt đầu và điểm dừng rõ ràng |
Bảng cũng giải thích vì sao người xem video do người khác quay dễ chóng mặt hơn người cầm máy. Người cầm máy biết trước cú lia, cú xoay, giống tài xế biết trước khúc cua; người xem thì không.
Lia máy ở 24 hay 25 hình mỗi giây mà không giật
Với tốc độ khung hình điện ảnh, cú lia quá nhanh qua khung cảnh có nhiều đường dọc sẽ sinh ra hiện tượng hình nhảy từng nấc. Người quay phim lâu năm thường dùng những kinh nghiệm sau:
- Lia đủ chậm. Nhiều tài liệu quay phim đưa ra quy tắc kinh nghiệm: một vật đứng yên trong khung nên mất vài giây, thường được nêu khoảng năm đến bảy giây, để đi hết chiều ngang khung khi lia ở tốc độ khung điện ảnh. Đây là mốc tham khảo, không phải luật cứng.
- Lia theo chủ thể. Khi máy bám theo người đang đi, chủ thể nét và đứng yên trong khung, nền phía sau nhoè; mắt người xem bám chủ thể nên ít để ý nền giật.
- Giữ màn trập chậm vừa phải. Màn trập khoảng gấp đôi tốc độ khung cho mỗi khung một vệt nhoè tự nhiên, làm bước nhảy giữa các khung bớt lộ khi lia.
- Tăng tốc độ khung khi cần lia nhanh. Cảnh thể thao, cảnh đuổi theo xe nên quay ở 50 hoặc 60 hình mỗi giây.
- Tránh lia qua hàng cột, hàng rào song song. Những đường dọc đều nhau là nơi bước nhảy lộ rõ nhất, và còn có thể sinh ra hiện tượng hàng rào trôi ngược kiểu bánh xe quay ngược.
- Bắt đầu và kết thúc bằng khung tĩnh. Giữ máy yên một hai giây trước và sau cú lia giúp người xem định hướng, giống cách mắt dừng ở điểm nhìn trước khi chuyển.
Xem thể thao: mắt không bám bóng suốt mà liếc đón trước
Một hiểu lầm phổ biến là người chơi thể thao giỏi "dán mắt vào bóng" suốt đường bay. Các nghiên cứu ghi chuyển động mắt của vận động viên ở những môn bóng nhanh cho thấy điều khác: họ bám bóng một đoạn đầu, rồi thực hiện một cú giật mắt đón trước tới chỗ bóng sắp nảy hay sắp tới, chờ sẵn ở đó. Khi bóng quá nhanh, bám đuổi mượt không theo kịp, nên dự đoán thay cho bám sát.
Người xem thể thao trên màn hình cũng làm tương tự mà không để ý: mắt nhảy tới chỗ cầu thủ sắp chuyền, chỗ bóng sắp rơi. Đạo diễn truyền hình thể thao biết điều đó nên thường giữ khung rộng, lia đều theo bóng, ít cắt cảnh giữa pha bóng. Một cú cắt cảnh đúng lúc mắt người xem đang đón trước có thể làm họ mất dấu bóng trong nửa giây.
Bài học cho người quay các trận bóng phong trào, buổi biểu diễn của con ở trường: giữ khung đủ rộng để chứa chỗ hành động sắp xảy ra, lia theo nhịp bóng chứ không giật theo từng cú chạm, và tránh phóng to quá sát khiến chủ thể liên tục ra khỏi khung. Video như vậy dễ xem hơn nhiều so với một đoạn bám sát từng cú đá nhưng chao đảo liên tục.
Khi mắt không còn bám kịp: tốc độ và tuổi tác
Chuyển động bám đuổi có giới hạn. Với vật chạy chậm và vừa, mắt theo kịp gần như hoàn hảo. Khi vật chạy nhanh hơn, mắt bắt đầu tụt lại và phải chèn thêm những cú giật nhỏ để đuổi kịp, hình ảnh vật bắt đầu nhoè. Đó là lý do bạn khó đọc chữ trên thân xe đang chạy nhanh qua trước mặt, hay khó nhìn rõ quả bóng trong cú sút mạnh.
Khả năng bám đuổi cũng được ghi nhận là giảm dần theo tuổi, cùng với tốc độ xử lý chuyển động nói chung. Người lớn tuổi có thể cần nhiều thời gian hơn để nhận ra hướng và tốc độ một chiếc xe đang đến gần ở ngã tư. Đây là một trong những lý do các chương trình an toàn giao thông cho người cao tuổi khuyên giảm tốc độ, quan sát lâu hơn trước khi băng qua đường.
Mệt mỏi, buồn ngủ, rượu bia và một số thuốc cũng làm chuyển động mắt kém chính xác, đó là lý do một số bài kiểm tra tại chỗ của cảnh sát ở một số nước quan sát cách mắt người lái bám theo đầu bút. Nếu bạn thấy mình hay nhìn đôi, khó theo vật chuyển động, hoặc mắt rung giật bất thường khi nhìn thẳng, đó là dấu hiệu nên khám chuyên khoa mắt hoặc thần kinh, không nên tự suy đoán.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao video quay cầm tay khi đi bộ rung mà mắt mình nhìn không rung?
Vì mắt có phản xạ tiền đình mắt: tai trong cảm nhận đầu nhấp nhô và xoay mắt bù lại chỉ trong khoảng mười mili giây. Máy quay không có tai trong nên ghi nguyên từng cú rung. Chống rung trong máy và tay cầm gimbal là cách mô phỏng phản xạ này bằng kỹ thuật.
Vì sao lia máy theo người đang đi trông êm hơn lia qua phong cảnh trống?
Khi có người đi trong khung, mắt người xem bám theo người đó bằng chuyển động mượt, giữ họ nét và đứng yên trên võng mạc, còn nền phía sau trôi và nhoè như khi nhìn bằng mắt thật. Phong cảnh trống không có gì để bám, mắt phải nhảy qua hình đang trôi nên dễ thấy giật.
Quay video bằng điện thoại có nên bật chế độ chống rung mạnh nhất?
Chế độ chống rung mạnh hợp với cảnh đi bộ, chạy theo chủ thể. Khi đặt máy trên chân máy hoặc quay cảnh tĩnh, chống rung mạnh có thể tạo cảm giác hình trôi nhẹ lạ mắt hoặc cắt khung nhiều hơn cần thiết. Hãy thử vài giây ở từng chế độ và xem lại trên màn hình lớn.
Lia máy nhanh có lúc nào là đúng không?
Có. Cú lia nhanh dứt khoát, thường gọi là lia quất, được dùng có chủ ý để chuyển cảnh hoặc tạo năng lượng. Nó khác cú lia vừa nhanh vừa lưỡng lự, thứ gây khó chịu nhất. Điều quan trọng là có ý đồ rõ ràng và điểm dừng dứt khoát.
Chống rung điện tử trên điện thoại có làm giảm chất lượng hình không?
Chống rung điện tử thường cắt bớt viền khung hình để có chỗ dịch hình bù rung, nên góc nhìn hẹp lại và hình có thể giảm độ chi tiết một chút. Trong điều kiện thiếu sáng, nó có thể sinh hiện tượng nhoè lạ khi máy rung mạnh. Bù lại, video dễ xem hơn nhiều.
Vì sao xem video người khác quay dễ chóng mặt hơn tự quay?
Người cầm máy biết trước mình sẽ lia, xoay hay bước, nên não chuẩn bị cho chuyển động đó. Người xem không có thông tin này, giống hành khách so với tài xế. Thêm vào đó, nếu màn hình lớn và phòng tối, hình rung chiếm nhiều tầm nhìn, dễ gây ảo giác tự chuyển động.