Say màn hình là cảm giác chóng mặt, nôn nao, mỏi mắt khi bạn ngồi yên mà mắt lại nhìn thấy chuyển động mạnh, như đeo kính thực tế ảo, xem video quay rung lắc, hay lướt trang có hiệu ứng trượt lớp. Nó là "người anh em ngược chiều" của say xe: ở say xe cơ thể chuyển động mà mắt thấy đứng yên, còn ở say màn hình mắt thấy chuyển động mà tai trong và cơ thể báo đứng yên.
Hiện tượng này được ghi nhận từ những ngày đầu của thiết bị mô phỏng bay dùng để huấn luyện phi công, và trở nên phổ biến khi kính thực tế ảo đến tay người dùng thường. Bài này giải thích cảm giác "tự mình đang trôi" mà não dựng lên từ hình ảnh, những yếu tố kỹ thuật làm say nặng hay nhẹ, ai dễ bị hơn, và cách cài đặt thiết bị, điện thoại để giảm khó chịu.
Ngồi yên mà thấy mình đang trôi
Bạn có thể đã gặp cảm giác này ở nhà ga: ngồi trong toa tàu đang đứng, đoàn tàu bên cạnh từ từ chạy, và trong một khoảnh khắc bạn chắc chắn tàu mình mới là tàu đang đi. Cảm giác tự chuyển động sinh ra hoàn toàn từ hình ảnh đó được gọi là ảo giác tự chuyển động. Khi phần lớn tầm nhìn trôi đều theo một hướng, não có xu hướng kết luận rằng chính bạn đang di chuyển, vì trong tự nhiên cả thế giới hiếm khi cùng trượt đi.
Kính thực tế ảo khai thác đúng cơ chế này, và làm rất tốt. Hình ảnh phủ gần hết tầm nhìn, bám theo cử động đầu, nên não dễ tin bạn đang bay qua hẻm núi hay lái xe trên đường đua. Nhưng tai trong không nhận được gia tốc tương ứng, cơ bắp không cảm thấy bước chân, và mâu thuẫn giữa các giác quan sinh ra cảm giác khó chịu giống say xe.
Không chỉ kính thực tế ảo. Một video quay bằng camera gắn mũ khi đạp xe xuống dốc, một cảnh quay cầm tay chạy theo nhân vật, hay một trang web có lớp nền trượt khác tốc độ lớp chữ khi cuộn đều có thể gây ra phiên bản nhẹ hơn. Màn hình càng lớn, ngồi càng gần, phòng càng tối thì hình ảnh chiếm càng nhiều tầm nhìn và hiệu ứng càng mạnh.
Yếu tố kỹ thuật làm say nặng hay nhẹ
Các nghiên cứu về thiết bị mô phỏng và kính thực tế ảo đã chỉ ra một số yếu tố có ảnh hưởng khá ổn định. Người dùng không kiểm soát được tất cả, nhưng biết để chọn cài đặt phù hợp:
| Yếu tố | Vì sao ảnh hưởng | Bạn có thể làm gì |
|---|---|---|
| Độ trễ giữa cử động đầu và hình ảnh | Quay đầu mà hình đến muộn tạo mâu thuẫn trực tiếp với tai trong | Dùng thiết bị, phần mềm cập nhật, tắt ứng dụng nền làm máy chậm |
| Tốc độ khung hình tụt | Hình giật làm cảm giác chuyển động lúc có lúc mất | Giảm chất lượng đồ hoạ để giữ khung hình ổn định |
| Di chuyển nhân tạo bằng cần điều khiển | Mắt thấy đi tới, cơ thể đứng yên | Chọn chế độ dịch chuyển tức thời thay vì trượt liên tục |
| Xoay góc nhìn mượt bằng tay cầm | Xoay là chuyển động gây say mạnh nhất | Chọn xoay theo nấc, mỗi lần xoay một góc cố định |
| Tăng tốc, giảm tốc đột ngột | Tai trong rất nhạy với gia tốc nhưng không nhận được | Chọn nội dung có chuyển động đều, tránh rơi, nhào lộn |
| Trường nhìn rộng khi đang di chuyển | Nhiều hình trôi ở khoé mắt làm ảo giác tự chuyển động mạnh hơn | Bật chế độ thu hẹp tầm nhìn khi di chuyển nếu ứng dụng có |
Một điểm đáng chú ý: khi người dùng tự điều khiển hướng nhìn bằng cử động đầu thật, say thường nhẹ hơn khi góc nhìn bị chương trình kéo đi. Giống người lái xe ít say hơn hành khách, biết trước và chủ động là lợi thế.
Ai dễ bị say màn hình hơn
Mức độ nhạy khác nhau rất lớn. Cùng một nội dung, có người dùng cả giờ không sao, có người chóng mặt sau vài phút. Người dễ say xe thường cũng dễ say màn hình, dù mối liên hệ không hoàn toàn chặt.
Khoảng cách đồng tử và độ vừa của kính. Kính thực tế ảo có chỉnh khoảng cách giữa hai thấu kính cho khớp với khoảng cách đồng tử. Một số nghiên cứu gợi ý rằng khác biệt về độ say giữa các nhóm người dùng có thể một phần do kính không vừa với khuôn mặt, nên chỉnh đúng là việc đầu tiên nên làm.
Người có chứng đau nửa đầu, rối loạn tiền đình. Những người này thường được ghi nhận nhạy hơn với xung đột giác quan. Nếu bạn đang điều trị các vấn đề về chóng mặt, thăng bằng, hãy hỏi bác sĩ trước khi dùng kính thực tế ảo thường xuyên.
Trẻ em. Nhiều hãng sản xuất kính thực tế ảo ghi khuyến nghị độ tuổi tối thiểu, thường quanh 12 đến 13 tuổi, và khuyên trẻ dùng có người lớn giám sát, nghỉ thường xuyên. Khuyến nghị thay đổi theo thiết bị, hãy đọc hướng dẫn hiện hành của đúng sản phẩm.
Kinh nghiệm giúp một phần. Người dùng thường xuyên hay thấy đỡ dần sau vài tuần, nhờ não thích nghi với loại chuyển động đó. Tuy vậy, cố "chịu đựng cho quen" khi đang buồn nôn thường phản tác dụng, khiến cảm giác kéo dài sau khi tháo kính.
Dùng kính thực tế ảo sao cho ít say
Nếu bạn mới dùng hoặc từng bị say, quy trình dưới đây giúp làm quen dần thay vì bỏ cuộc sau lần đầu khó chịu:
- Chỉnh kính trước. Đặt khoảng cách thấu kính khớp mắt, dây đeo chắc, hình rõ nét ở giữa. Hình mờ buộc mắt điều tiết liên tục, dễ mỏi và nhức đầu.
- Ngồi trên ghế cố định. Ghế xoay dễ làm mất định hướng; ghế cố định, chân chạm sàn giúp cơ thể có điểm tựa.
- Bắt đầu bằng nội dung ít di chuyển. Phim 360 độ quay từ điểm đứng yên, ứng dụng thiền, xem mô hình là bước đầu tốt hơn nội dung bay, lái xe.
- Bật các chế độ thoải mái. Dịch chuyển tức thời, xoay theo nấc, thu hẹp tầm nhìn khi di chuyển. Tên gọi khác nhau tuỳ ứng dụng, thường nằm trong mục thoải mái hoặc trợ năng.
- Phiên ngắn. Bắt đầu với mười đến mười lăm phút, nghỉ, rồi tăng dần nếu thấy ổn.
- Dừng ngay khi có dấu hiệu sớm. Toát mồ hôi, ấm người, khó chịu vùng bụng, nhức đầu là tín hiệu tháo kính. Đi lại nhẹ nhàng, nhìn ra xa, uống nước.
- Không lái xe ngay sau khi say. Cảm giác mất định hướng có thể kéo dài một lúc sau khi tháo kính. Chờ cho tới khi hoàn toàn tỉnh táo.
Có quạt thổi nhẹ vào mặt cũng được nhiều người dùng kể là giúp, có lẽ vì luồng gió cho cơ thể một mốc cảm giác ổn định. Đây là mẹo kinh nghiệm, chưa có bằng chứng chắc chắn, nhưng an toàn để thử.
Trên điện thoại và máy tính: tắt bớt hiệu ứng chuyển động
Say màn hình nhẹ có thể đến từ những thứ nhỏ hơn kính thực tế ảo. Nếu bạn thấy chóng mặt khi dùng điện thoại, máy tính, hãy thử:
- Bật tuỳ chọn giảm chuyển động. Hệ điều hành điện thoại và máy tính phổ biến đều có tuỳ chọn giảm hoặc tắt hiệu ứng động, nằm trong phần trợ năng. Hiệu ứng phóng to khi mở ứng dụng, trượt lớp khi cuộn sẽ được thay bằng hiệu ứng mờ dần nhẹ nhàng hơn.
- Tắt tự phát video. Bảng tin tự chạy video khi cuộn qua tạo ra nhiều chuyển động bất ngờ ở khoé mắt.
- Xem video rung trên màn hình nhỏ hơn hoặc ngồi xa hơn. Hình chiếm ít tầm nhìn thì ảo giác tự chuyển động yếu đi.
- Để đèn phòng sáng. Khung cảnh đứng yên xung quanh màn hình cho mắt một mốc tham chiếu ổn định.
- Người làm web, làm ứng dụng: tôn trọng tuỳ chọn giảm chuyển động của người dùng, không ép hiệu ứng thị sai, phóng to lớn khi cuộn. Hướng dẫn tiếp cận nội dung web của W3C có tiêu chí riêng về hiệu ứng động do tương tác.
Những hiểu lầm hay gặp về say màn hình
"Say là do kính kém chất lượng." Thiết bị tốt với độ trễ thấp, khung hình ổn định giúp giảm say rõ rệt, nhưng không xoá được mâu thuẫn gốc: mắt thấy di chuyển còn cơ thể đứng yên. Một chiếc kính đắt tiền vẫn có thể gây say nếu nội dung có nhiều xoay vòng và tăng tốc nhân tạo.
"Ai say thì không hợp với thực tế ảo." Nhiều người say ở lần đầu nhưng dùng thoải mái sau khi chỉnh kính đúng, chọn nội dung phù hợp và tăng thời gian dần. Bỏ cuộc sau một lần khó chịu thường là vội vàng; cố chịu khi đang buồn nôn thì lại là cực đoan ngược lại.
"Nhắm mắt khi khó chịu là xong." Nhắm mắt cắt nguồn hình ảnh gây xung đột nên thường giúp, nhưng khi đang đeo kính thì tốt hơn là tháo hẳn kính, nhìn ra khung cảnh thật đứng yên quanh mình để não có lại mốc tham chiếu ổn định.
"Màn hình to luôn đã hơn." Màn hình to, ngồi gần, phòng tối làm hình ảnh chiếm nhiều tầm nhìn, tăng cảm giác đắm chìm nhưng cũng tăng ảo giác tự chuyển động. Với video rung lắc, ngồi xa hơn một chút là cách đơn giản để xem dễ chịu hơn.
Khi nào cần đi khám
Say màn hình thường hết trong vòng vài phút đến vài giờ sau khi ngừng xem, không để lại hậu quả lâu dài. Đây là phản ứng bình thường của một hệ thăng bằng khoẻ mạnh trước tình huống mà nó không được tiến hoá để gặp.
Tuy vậy có những dấu hiệu không nên xem là "say thường". Chóng mặt quay cuồng xuất hiện cả khi không dùng màn hình, kéo dài nhiều ngày; chóng mặt kèm ù tai, giảm nghe; nhìn đôi; tê yếu tay chân, nói khó; đau đầu dữ dội đột ngột. Những trường hợp đó cần được khám sớm, và với các dấu hiệu thần kinh đột ngột như yếu liệt, nói khó thì cần gọi cấp cứu ngay.
Nếu bạn mỏi mắt, nhức mắt, nhìn mờ thường xuyên sau khi dùng kính thực tế ảo hay màn hình, có thể do tật khúc xạ chưa chỉnh đúng, khô mắt hoặc thời gian dùng quá dài. Một lần khám bác sĩ nhãn khoa giúp loại trừ các nguyên nhân này, thay vì tự đoán từ cảm giác.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao xem phim 3D ở rạp ít say hơn đeo kính thực tế ảo?
Màn ảnh rạp chỉ chiếm một phần tầm nhìn, khung rạp và hàng ghế vẫn cho mắt mốc đứng yên, và góc nhìn không phụ thuộc cử động đầu. Kính thực tế ảo phủ gần hết tầm nhìn và cần bám theo đầu chính xác, nên mọi độ trễ hay chuyển động nhân tạo đều dễ gây xung đột hơn.
Say màn hình có làm hỏng mắt không?
Không có bằng chứng cho thấy say màn hình gây tổn thương mắt lâu dài. Nó là phản ứng của hệ thăng bằng và não trước mâu thuẫn giác quan. Mỏi mắt, khô mắt khi dùng lâu là chuyện khác, có thể giảm bằng cách nghỉ thường xuyên và chỉnh kính đúng.
Nữ giới có dễ say thực tế ảo hơn nam giới không?
Một số nghiên cứu ghi nhận nữ giới báo cáo say nhiều hơn, nhưng các nhà nghiên cứu còn tranh luận nguyên nhân, trong đó có khả năng kính không chỉnh được vừa khoảng cách đồng tử của nhiều người. Không nên coi đây là khác biệt sinh học cố định.
Video quay bằng thiết bị bay không người lái có gây say không?
Có thể, nhất là cảnh bay nhanh sát mặt đất, xoay vòng, lao xuống. Cảnh bay chậm, đều, ở độ cao lớn thường dễ chịu hơn nhiều. Người làm video có thể giảm say bằng cách hạn chế xoay nhanh và tăng giảm tốc đột ngột.
Có thuốc nào uống trước khi đeo kính thực tế ảo không?
Một số thuốc chống say tàu xe có thể có tác dụng, nhưng chúng gây buồn ngủ và không phù hợp với nhiều người. Dùng thuốc chỉ để dùng thiết bị giải trí thường không đáng. Hãy ưu tiên chỉnh cài đặt, rút ngắn thời gian và hỏi dược sĩ, bác sĩ nếu thật sự cần.
Vì sao tuỳ chọn giảm chuyển động trên điện thoại lại nằm ở mục trợ năng?
Vì hiệu ứng động lớn gây khó chịu thật sự cho một nhóm người dùng, gồm người có rối loạn tiền đình, chứng đau nửa đầu hay nhạy cảm chuyển động. Đặt trong trợ năng giúp họ tìm được, nhưng ai thấy dễ chịu hơn khi bật cũng có thể dùng.