Mắt cá được thiết kế cho một môi trường mà giác mạc gần như mất hết tác dụng: dưới nước, ánh sáng đi từ nước vào giác mạc hầu như không bị bẻ cong, nên toàn bộ việc hội tụ dồn lên một thấu kính hình cầu gần như tròn tuyệt đối. Thêm vào đó, nước hấp thụ màu đỏ rất nhanh theo độ sâu, và khi cá nhìn lên trên, cả thế giới trên mặt nước bị ép vào một ô tròn sáng nằm ngay trên đầu nó.
Bài này giải thích vì sao mắt người nhìn dưới nước bị nhoè còn mắt cá thì không, cá thấy màu gì và vì sao nhiều loài cá thấy cả cực tím, “ô cửa sổ Snell” là gì và nó quyết định cá có thấy người đứng trên bờ hay không, kèm vài loài cá có đôi mắt đặc biệt như cá bốn mắt hay cá mang ánh sáng đỏ ở biển sâu.
Vì sao người nhìn dưới nước bị nhoè, còn cá thì không
Ở người, khoảng hai phần ba khả năng hội tụ ánh sáng của mắt nằm ở giác mạc, chứ không phải ở thuỷ tinh thể như nhiều người nghĩ. Giác mạc làm được việc đó vì ánh sáng đi từ không khí vào một môi trường đặc hơn hẳn và bị bẻ cong mạnh. Khi bạn mở mắt dưới nước, giác mạc tiếp xúc với nước có chiết suất rất gần với nó, nên gần như không bẻ cong nữa. Mắt mất phần lớn công suất và trở thành viễn thị nặng; mọi thứ nhoè đi.
Kính lặn giải quyết bằng cách giữ một lớp không khí trước mắt, trả lại cho giác mạc điều kiện làm việc quen thuộc. Cá thì giải quyết bằng cấu tạo: giác mạc mỏng, phẳng, chủ yếu để bảo vệ, còn việc hội tụ giao cho một thấu kính tròn như viên bi, có chiết suất cao ở lõi và giảm dần ra rìa. Kiểu thấu kính phân lớp này giúp cá có ảnh sắc nét mà không bị lỗi màu và lỗi rìa như một hòn bi thuỷ tinh đặc.
Một khác biệt nữa là cách lấy nét. Người thay đổi độ cong của thuỷ tinh thể. Phần lớn cá xương không đổi được hình dạng thấu kính tròn, nên chúng di chuyển cả thấu kính lại gần hoặc ra xa võng mạc nhờ một cơ nhỏ, giống cách máy ảnh đẩy ống kính ra vào. Khi bạn nhìn mắt một con cá chép, viên thấu kính lồi hẳn ra qua đồng tử chính là để thu ánh sáng từ một góc rộng.
Nước nuốt màu theo độ sâu
Nước không trong suốt như ta tưởng. Nó hấp thụ mạnh ánh sáng đỏ, rồi đến cam và vàng, trong khi lam và lục đi sâu hơn. Nước sông hồ nhiều phù sa, tảo và chất hữu cơ thì lại lọc theo kiểu khác. Bảng dưới là bức tranh chung, mức độ thực tế thay đổi nhiều theo độ trong của nước.
| Môi trường | Màu còn lại nhiều nhất | Hệ quả cho mắt cá |
|---|---|---|
| Lớp nước nông vài mét ở biển trong | Gần đủ màu, đỏ đã yếu đi | Cá rạn san hô có thị giác màu phong phú |
| Biển trong ở độ sâu vài chục mét | Chủ yếu lam | Vật đỏ trông sẫm như đen |
| Sông, hồ nhiều phù sa | Vàng, lục, nâu | Nhiều loài cá nước ngọt nhạy vùng vàng đỏ hơn cá biển |
| Ao đầm nhiều tảo | Lục | Tầm nhìn ngắn, cá dựa nhiều vào đường bên và khứu giác |
| Biển sâu không còn ánh mặt trời | Chỉ còn ánh sáng sinh học, phần lớn là lam | Mắt rất nhạy sáng, nhiều loài gần như chỉ có tế bào que |
Người lặn hay nhận thấy điều này khi bị trầy xước ở độ sâu: máu trông xanh sẫm hoặc đen, chỉ hiện đỏ khi rọi đèn. Đây cũng là lý do nhiều loài cá biển sâu có màu đỏ: ở nơi không còn ánh sáng đỏ, đỏ là màu tàng hình.
Cá có thấy màu không
Nhiều loài cá thấy màu tốt, có loài hơn người. Cá vàng là ví dụ được nghiên cứu kỹ: thí nghiệm huấn luyện cho thấy cá vàng có bốn loại tế bào nón, trong đó có loại nhạy cực tím, và phân biệt màu ở cả vùng người không thấy. Nhiều loài cá rạn san hô cũng có thị giác màu phong phú.
Cá con thường nhạy cực tím hơn cá lớn. Ở một số loài cá, tế bào nhạy cực tím có nhiều ở giai đoạn còn nhỏ, khi chúng ăn sinh vật phù du ở tầng nước mặt, rồi giảm đi khi trưởng thành. Cực tím giúp phát hiện những sinh vật nhỏ li ti trên nền trời sáng.
Thị giác màu khớp với nước nơi cá sống. Cá sống trong nước đục ngả vàng thường có tế bào nhạy dịch về phía đỏ; cá biển khơi thường nhạy lam. Đây là một trong những ví dụ rõ nhất về việc mắt được “chỉnh” theo môi trường ánh sáng.
Một số loài gần như không dùng màu. Nhiều loài cá mập đã được nghiên cứu chỉ có một loại tế bào nón, nghĩa là có thể không phân biệt màu, dù rất nhạy với tương phản và chuyển động. Trong khi đó một số loài cá đuối họ hàng gần lại có nhiều loại. Kết luận về cá mập dựa trên phân tích võng mạc và gen, chưa phủ hết mọi loài.
Cửa sổ Snell: cá nhìn lên mặt nước thấy gì
Khi ánh sáng từ không khí đi vào nước, nó bị bẻ về phía thẳng đứng. Kết quả là toàn bộ bầu trời và mọi thứ trên bờ, trải rộng một trăm tám mươi độ trên đầu cá, bị nén vào một vòng tròn sáng có góc chừng chín mươi bảy độ ngay phía trên. Vòng tròn ấy gọi là cửa sổ Snell, theo tên định luật khúc xạ ánh sáng. Bạn có thể thấy nó khi lặn và nhìn ngược lên: một ô sáng tròn, xung quanh là mặt nước như tấm gương phản chiếu đáy.
Ở rìa cửa sổ, hình ảnh bị nén mạnh và méo đi. Một người đứng trên bờ, ở góc thấp so với mặt nước, sẽ hiện ra ở mép ô sáng, bị ép dẹt nhưng lại trông cao hơn vị trí thật. Nếu người đó cúi thấp hoặc đứng lùi xa mép nước, hình của họ có thể nằm ngoài vùng cá dễ nhận ra. Đó là cơ sở vật lý của lời khuyên quen thuộc với người đi câu suối: đừng đứng sừng sững ngay mép nước, đừng để bóng mình đổ lên mặt nước.
Mặt nước gợn sóng sẽ làm vỡ cửa sổ thành những mảnh sáng nhảy múa, khiến cá khó nhận ra vật trên bờ hơn. Ngược lại, mặt hồ lặng vào sáng sớm cho cá một tầm nhìn khá rõ lên trên. Độ sâu của cá cũng quan trọng: cá càng sâu, cửa sổ càng rộng ra trên mặt nước nhưng hình ảnh càng mờ vì ánh sáng phải đi qua nhiều nước hơn.
Những đôi mắt cá đặc biệt
Mỗi môi trường nước đặt ra một bài toán riêng, và có những loài cá giải bài toán rất khác thường. Vài ví dụ đã được mô tả kỹ trong tài liệu khoa học:
- Cá bốn mắt ở vùng cửa sông châu Mỹ thật ra chỉ có hai mắt, nhưng mỗi mắt được một dải mô chia ngang thành hai đồng tử: nửa trên nhìn trong không khí, nửa dưới nhìn trong nước, và thấu kính có độ cong khác nhau cho hai nửa.
- Cá thòi lòi ở rừng ngập mặn Việt Nam có đôi mắt lồi trên đỉnh đầu, thường xuyên nhìn trong không khí khi bò trên bùn, và hay lăn mắt vào hốc ẩm để giữ ướt.
- Cá mang rổ, hay cá bắn tia, phun nước bắn rơi côn trùng đậu trên lá cây phía trên mặt nước. Thí nghiệm cho thấy chúng bù được độ lệch do khúc xạ khi nhắm từ dưới lên, một bài toán vật lý không đơn giản.
- Một số loài cá rồng biển sâu phát ra ánh sáng đỏ từ cơ quan dưới mắt và có sắc tố nhạy đỏ, trong khi phần lớn sinh vật biển sâu không thấy đỏ. Chúng có thể soi con mồi bằng một “đèn pin” mà con mồi không nhận ra.
- Cá hang động sống trong bóng tối hoàn toàn qua nhiều thế hệ có loài tiêu biến mắt, dồn năng lượng cho các giác quan khác như đường bên và vị giác trên da.
Những ví dụ này cho thấy mắt cá không phải một kiểu duy nhất. Cùng một nguyên lý quang học, mỗi nhóm cá đã đi những con đường rất khác nhau tuỳ nơi chúng sống và thức ăn chúng tìm.
Người đi câu và người nuôi cá cảnh nên hiểu gì
Câu hỏi “mồi màu gì cá ăn nhiều” là đề tài tranh cãi lâu đời trong giới câu cá, và bằng chứng khoa học đến nay khá lẫn lộn. Điều tương đối chắc chắn là tương phản với nền nước và chuyển động của mồi thường quan trọng hơn màu chính xác. Trong nước đục ngả vàng, mồi sáng hoặc rất tối nổi bật hơn; trong nước trong ở biển, màu đỏ mất dần theo độ sâu nên không còn là màu “bắt mắt”. Cá còn cảm nhận rung động bằng đường bên dọc thân, nên mồi rung lắc có thể thu hút cả khi tầm nhìn kém.
Với bể cá cảnh trong nhà, cá thấy được người đi lại bên ngoài kính, nhất là chuyển động nhanh. Đặt bể ở góc ít người qua lại, tránh gõ vào kính, và bật đèn bể từ từ thay vì chuyển đột ngột từ tối sang sáng giúp cá bớt hoảng. Ánh sáng bể quá mạnh và kéo dài không làm cá “thấy rõ” hơn mà còn làm tảo phát triển.
Với người lặn ngắm san hô ở Khánh Hòa hay Quảng Ninh, nhớ rằng màu đỏ, cam của san hô và cá mà bạn thấy trong ảnh có đèn sẽ nhạt đi nhiều khi chỉ nhìn bằng mắt ở độ sâu vài mét. Đó không phải do mắt bạn kém, mà là nước đã lọc mất những màu đó trước khi ánh sáng chạm tới.
Câu hỏi thường gặp
Cá có nhìn thấy người đứng trên bờ không?
Có, nếu người đó nằm trong vùng cá nhìn được qua cửa sổ Snell và mặt nước tương đối lặng. Người đứng sát mép nước, cao và cử động nhiều dễ bị phát hiện. Cúi thấp, đứng lùi xa và tránh để bóng đổ lên mặt nước giúp giảm khả năng bị thấy.
Vì sao mở mắt dưới nước lại nhìn mờ?
Giác mạc người đảm nhận khoảng hai phần ba khả năng hội tụ ánh sáng, nhưng chỉ khi tiếp xúc với không khí. Dưới nước, giác mạc gần như mất tác dụng nên mắt trở nên viễn rất nặng. Kính lặn giữ lại lớp không khí trước mắt nên nhìn rõ trở lại.
Cá vàng có thấy màu không?
Có. Cá vàng là một trong những loài cá được nghiên cứu thị giác màu kỹ nhất, với bốn loại tế bào nón kể cả loại nhạy cực tím. Trong thí nghiệm, cá vàng học được cách chọn màu để nhận thức ăn và phân biệt được nhiều sắc độ.
Cá có ngủ mở mắt không?
Phần lớn cá không có mí mắt nên mắt luôn mở, kể cả khi nghỉ ngơi. Cá vẫn có trạng thái nghỉ giống ngủ: ít cử động, chậm phản ứng, thường lơ lửng hoặc nằm sát đáy. Một số loài cá mập có mí mắt thứ ba để bảo vệ mắt.
Ánh sáng đèn có làm cá cảnh bị hại mắt không?
Đèn bể cá thông thường không được ghi nhận gây hại mắt cá, nhưng bật tắt đột ngột làm cá giật mình và chiếu sáng quá dài làm rối nhịp ngày đêm. Nên bật đèn theo lịch cố định, có khoảng tối nghỉ mỗi đêm và tránh đặt bể nơi nắng gắt chiếu thẳng.
Ở biển sâu không có ánh sáng thì cá dùng mắt làm gì?
Biển sâu vẫn có ánh sáng sinh học do nhiều sinh vật tự phát ra. Cá biển sâu thường có mắt rất to và nhạy, chủ yếu dùng tế bào que để bắt những chớp sáng yếu. Một số loài sống ở nơi tối hoàn toàn có mắt tiêu giảm và dựa vào giác quan khác.