Người mới cầm ống nhòm thường gặp ba chuyện: hình mờ, thấy hai vòng tròn chồng nhau, và giơ lên là mất dấu vật cần xem. Hầu hết không phải do ống nhòm kém mà do chưa chỉnh khớp với đôi mắt của mình và chưa biết cách đưa ống lên đúng chỗ. Chỉ mất vài phút chỉnh một lần, cộng một chút luyện tay, ống nhòm trở thành công cụ quan sát rất dễ chịu cho việc ngắm chim, ngắm trăng, xem núi, xem thuyền ngoài biển.
Bài này đi qua cách đọc thông số in trên ống nhòm theo góc mắt người nhìn, các bước chỉnh khoảng cách hai mắt và chỉnh độ từng bên, kỹ thuật tìm vật, giữ hình ổn định và những lưu ý an toàn, nhất là chuyện không bao giờ nhìn mặt trời. Bài không so sánh hay quảng cáo hãng nào; thông số cụ thể nên đọc trong sách hướng dẫn của chính ống nhòm bạn có.
Đọc thông số ống nhòm theo góc đôi mắt
Trên thân ống nhòm thường in hai con số kiểu 8x42 hoặc 10x50. Số đầu là độ phóng đại, số sau là đường kính vật kính tính bằng mi-li-mét. Từ hai số này suy ra được nhiều điều liên quan đến mắt bạn.
| Thông số | Nghĩa là gì | Liên quan đến mắt thế nào |
|---|---|---|
| Độ phóng đại (số đầu) | Vật trông gần hơn bao nhiêu lần | Phóng đại càng cao, mọi rung động của tay cũng bị phóng to theo; quá mười lần cầm tay khá khó giữ |
| Đường kính vật kính (số sau) | Kích thước ống kính phía trước | Vật kính lớn gom nhiều ánh sáng hơn nhưng ống nặng hơn |
| Đồng tử ra = số sau chia số đầu | Đường kính chùm sáng đi ra khỏi thị kính, ví dụ 42 chia 8 xấp xỉ 5,2 mm | Nếu nhỏ hơn đồng tử của bạn lúc đó, hình tối hơn; ban ngày đồng tử co nhỏ nên ít ảnh hưởng, lúc chạng vạng mới thấy rõ |
| Khoảng cách mắt tới thị kính | Khoảng cách tối ưu từ mắt đến thị kính để thấy trọn vòng hình | Người đeo kính cận cần khoảng này đủ dài để đeo kính mà vẫn thấy hết |
| Thị trường | Bề rộng cảnh thấy được, thường ghi bằng độ hoặc số mét ở 1.000 m | Thị trường rộng giúp tìm vật nhanh hơn |
Đồng tử người trẻ có thể mở khá rộng khi trời tối, và khả năng mở rộng này giảm dần theo tuổi. Vì vậy với người lớn tuổi, ống nhòm có đồng tử ra rất lớn không mang lại nhiều lợi ích như trên giấy; một ống gọn nhẹ thường dễ dùng hơn.
Chỉnh ống nhòm khớp với đôi mắt của bạn
Hai bước chỉnh dưới đây chỉ cần làm một lần cho mỗi người dùng, rồi ghi nhớ vị trí. Nếu cả nhà dùng chung, mỗi người nên biết vị trí của mình.
- Chỉnh khoảng cách hai mắt. Cầm ống nhòm, nhìn vào một vật ở xa, gập hoặc mở hai thân ống quanh bản lề giữa đến khi hai vòng tròn hoà thành một vòng duy nhất, không còn viền đen. Mỗi người có khoảng cách đồng tử khác nhau nên vị trí này khác nhau.
- Chọn một vật mốc có chi tiết. Một cành cây, một mái ngói, một chiếc ăng-ten cách chừng vài chục mét trở lên.
- Lấy nét bằng núm giữa cho mắt trái. Che hoặc nhắm mắt phải, chỉ nhìn bằng mắt trái, xoay núm lấy nét chung cho đến khi vật mốc sắc nét nhất.
- Chỉnh độ riêng cho mắt phải. Che mắt trái, nhìn bằng mắt phải, xoay vòng chỉnh độ ở thị kính phải — không đụng núm giữa — cho đến khi vật mốc sắc nét.
- Mở cả hai mắt và kiểm lại. Hình phải nét đều, thoải mái, không có cảm giác căng. Ghi nhớ vạch trên vòng chỉnh độ; từ nay chỉ dùng núm giữa để lấy nét theo khoảng cách.
- Chỉnh cúp mắt. Người không đeo kính kéo cúp mắt lên; người đeo kính gập hoặc vặn cúp xuống để mắt đủ gần thị kính.
Hai mắt của đa số người có độ khúc xạ hơi khác nhau, nên bỏ qua bước chỉnh độ riêng là lý do phổ biến khiến hình trông "mờ mờ" dù đã xoay núm giữa đủ kiểu. Mắt bạn tự cố bù lại sự chênh lệch đó, và sau vài phút sẽ mỏi.
Tìm vật nhanh: đừng nhìn vào ống nhòm để tìm
Mắt trần tìm, ống nhòm xem. Sai lầm phổ biến nhất là giơ ống nhòm lên rồi lia tìm. Thị trường của ống nhòm hẹp, chỉ vài độ, nên lia tìm trong đó giống như tìm đồ trong phòng tối bằng một chiếc đèn pin nhỏ. Cách đúng là nhìn thẳng vào vật bằng mắt trần, giữ nguyên ánh nhìn, rồi đưa ống nhòm lên giữa mắt và vật.
Giữ đầu và mắt bất động khi đưa ống lên. Chỉ có tay di chuyển. Nếu bạn cúi đầu nhìn ống nhòm trong lúc đưa lên, hướng nhìn đã lệch và vật biến mất khỏi khung hình.
Dùng mốc dẫn đường. Với vật nhỏ trong tán cây, chọn một mốc lớn dễ thấy gần đó — một cành gãy, một mảng lá vàng — tìm mốc trong ống nhòm trước rồi đi theo cành đến vật. Người đi cùng có thể chỉ cho nhau theo mốc: "con chim ở bên phải chạc ba của cây lớn".
Luyện ở nhà trước. Đứng ở cửa sổ, chọn một vật ở xa, nhìn bằng mắt rồi đưa ống nhòm lên; lặp lại vài chục lần với các vật khác nhau. Sau một hai buổi, việc đưa ống lên trúng vật trở thành phản xạ, ra ngoài thiên nhiên sẽ đỡ lóng ngóng.
Đã thấy vật rồi: quan sát theo thứ tự từ lớn đến nhỏ
Dáng và cỡ trước tiên. Khi một con chim lọt vào khung hình, người mới hay dồn mắt vào màu lông nổi nhất rồi quên hết phần còn lại. Người quan sát lâu năm làm ngược lại: ước cỡ so với một loài quen (nhỏ như chim sẻ, cỡ con sáo, to như con cò), nhìn dáng đứng, độ dài đuôi và chân, rồi mới đến màu.
Những phần nhỏ mà quyết định. Sau dáng là mỏ: dài hay ngắn, thẳng hay cong, dày hay mảnh. Rồi đến các vệt trên đầu, vạch trên cánh, màu mắt. Đây là những chi tiết mà sách nhận dạng chim dùng để phân biệt các loài giống nhau.
Hành vi kể nhiều điều. Con vật đang làm gì: bới lá, chuyền cành, bay lượn vòng, lắc đuôi liên tục? Cách bay — thẳng, nhấp nhô hay lượn — cũng là dấu hiệu nhận dạng tốt, nhất là khi ánh sáng kém không thấy rõ màu.
Ghi lại ngay khi còn nhớ. Hình qua ống nhòm thường chỉ có vài giây. Ghi nhanh vài từ hoặc phác một hình que kèm các chi tiết đã thấy trước khi tra cứu, vì xem ảnh trong sách trước khi ghi dễ làm ký ức bị kéo về phía bức ảnh.
Áp dụng cho cả cảnh vật. Thứ tự từ lớn đến nhỏ cũng hữu ích khi xem núi, xem thuyền hay xem công trình ở xa: hình khối chung, các mảng lớn, rồi mới đến chi tiết. Mắt có khung để đặt chi tiết vào nên nhớ lâu hơn.
Giữ hình không rung
Độ phóng đại tám lần phóng to không chỉ vật mà cả những rung động nhỏ của tay: nhịp tim, hơi thở, cơ tay mỏi. Ở mười lần trở lên, nhiều người thấy hình nhảy liên tục khiến khó xem chi tiết. Đó là lý do người quan sát thiên nhiên hay chọn ống nhòm tám lần để cầm tay, và dùng giá đỡ cho độ phóng đại cao hơn.
Một số cách giữ hình ổn định không cần dụng cụ: khép hai khuỷu tay sát ngực; tì khuỷu tay vào lan can, gốc cây, nóc xe; đặt ngón cái dưới thân ống và ngón trỏ chạm nhẹ vào trán hoặc vành mũ để tạo điểm tựa thứ ba; thở ra chậm và quan sát trong khoảng nghỉ giữa hai nhịp thở. Ngồi xuống hoặc dựa lưng vào tường cũng giúp đáng kể.
Khi ngắm bầu trời đêm, nằm trên ghế dựa hoặc gắn ống nhòm lên chân máy ảnh qua bộ ngàm giúp xem lâu không mỏi cổ. Mặt trăng qua ống nhòm tám lần đã cho thấy rõ các miệng hố dọc đường ranh sáng tối; một số cụm sao và vệt Ngân Hà ở nơi trời tối hiện ra nhiều sao hơn hẳn mắt trần. Muốn thấy rõ, bạn cần để mắt quen bóng tối ít nhất vài chục phút và tránh nhìn đèn trắng trong lúc đó.
Dùng ống nhòm để quan sát thiên nhiên mà không làm phiền
Ống nhòm cho phép xem gần mà vẫn giữ khoảng cách — đó chính là giá trị lớn nhất của nó với người quan sát chim, thú hay cảnh vật. Một vài nguyên tắc nên giữ:
- Giữ khoảng cách để con vật không đổi hành vi. Nếu chim ngừng kiếm ăn, nhìn chằm về phía bạn hoặc bay đi, bạn đã ở quá gần; lùi lại và dùng ống nhòm.
- Không tiếp cận tổ chim, hang thú. Sự có mặt của người ở gần tổ có thể làm chim bố mẹ bỏ tổ hoặc dẫn đường cho thú săn mồi.
- Đi chậm, nói nhỏ, mặc màu trầm. Người quan sát chim lâu năm thường dành phần lớn thời gian đứng yên chứ không đi tìm.
- Không chĩa ống nhòm vào nhà người khác. Ngắm chim ở khu dân cư cần ý thức về quyền riêng tư của hàng xóm.
- Ở vườn quốc gia, khu bảo tồn, tuân thủ lối đi và quy định của nơi đó; nhiều nơi có khu vực chỉ được vào cùng người hướng dẫn hoặc đóng theo mùa sinh sản, nên hỏi ban quản lý trước khi đi.
An toàn cho mắt: tuyệt đối không nhìn mặt trời
Ống nhòm gom ánh sáng từ một vật kính rộng vào một chùm nhỏ đi vào mắt. Với mặt trời, chùm sáng này mạnh đến mức có thể gây tổn thương võng mạc vĩnh viễn chỉ trong khoảnh khắc, và võng mạc không có thụ thể đau nên bạn có thể không cảm thấy gì lúc đó. Không bao giờ nhìn mặt trời qua ống nhòm, kể cả lúc bình minh, hoàng hôn hay khi có mây mỏng, và không dùng kính râm thay cho kính lọc chuyên dụng.
Muốn quan sát nhật thực hoặc vết đen mặt trời, chỉ dùng bộ lọc mặt trời chuyên dụng được thiết kế cho ống nhòm, gắn chắc phía trước vật kính, hoặc dùng phương pháp chiếu hình gián tiếp lên tấm bìa trắng. Khi đi cùng trẻ em, luôn cầm giữ ống nhòm ở những lúc mặt trời còn trên trời và hướng dẫn trẻ không quay ống về phía chói.
Ngoài chuyện mặt trời, nhìn ống nhòm quá lâu cũng gây mỏi mắt như bất kỳ việc nhìn tập trung nào. Nếu sau khi chỉnh đúng mà vẫn thấy nhìn đôi, chóng mặt hay nhức mắt kéo dài, có thể ống nhòm bị lệch trục quang học, cũng có thể là vấn đề ở mắt; nên kiểm tra ống nhòm và khám nhãn khoa nếu cần.
Câu hỏi thường gặp
Đeo kính cận có dùng ống nhòm được không?
Được. Có hai cách: bỏ kính và dùng núm lấy nét cùng vòng chỉnh độ để bù độ cận, hoặc đeo kính và gập cúp mắt xuống. Người loạn thị đáng kể thường thấy đeo kính dễ chịu hơn vì ống nhòm không bù được loạn thị.
Ống nhòm có độ phóng đại lớn có phải lúc nào cũng tốt hơn không?
Không. Độ phóng đại lớn làm thị trường hẹp lại, hình tối hơn nếu vật kính không tăng tương ứng, và mọi rung tay bị phóng to. Với quan sát cầm tay, nhiều người thấy tám lần là mức cân bằng dễ dùng nhất.
Vì sao nhìn ống nhòm một lúc lại thấy chóng mặt?
Thường do chưa chỉnh đúng khoảng cách hai mắt hoặc độ từng bên, khiến hai mắt phải cố gắng hợp hai hình lệch nhau. Một nguyên nhân khác là hình rung liên tục khi cầm tay. Chỉnh lại theo các bước và tì tay vào điểm tựa thường giải quyết được.
Trẻ em mấy tuổi thì dùng được ống nhòm?
Trẻ tiểu học thường dùng được ống nhòm nhỏ nhẹ có khoảng cách hai thị kính chỉnh được đủ hẹp. Người lớn nên chỉnh sẵn, hướng dẫn cách tìm vật bằng mắt trước, và luôn giám sát để trẻ không chĩa ống về phía mặt trời.
Dùng ống nhòm xem trăng có hại mắt không?
Không có hại như nhìn mặt trời. Trăng tròn qua ống nhòm có thể khá chói khiến mắt hơi khó chịu, nhưng không gây tổn thương. Xem trăng khuyết sẽ thấy rõ miệng hố hơn trăng tròn nhờ bóng đổ dọc đường ranh sáng tối.
Làm sao biết ống nhòm bị lệch trục?
Nếu đã chỉnh khoảng cách mắt và độ từng bên đúng mà vẫn thấy hai hình không chồng khít, hoặc mắt phải căng mới hợp được hình, có thể hai thân ống bị lệch do va đập. Lỗi này cần cơ sở sửa chữa quang học, không nên tự tháo.