NhinThay.comNhìn Thấy
Ảo giác trong đời thực

Dốc ma, đồi từ tính: vì sao xe như tự lăn lên dốc và cách kiểm bằng một chai nước

Những con đường nơi xe nhả phanh như trôi ngược lên dốc không có từ trường hay lực lạ. Đó là ảo giác độ dốc khi thiếu đường chân trời; cách kiểm cho chắc.

Winding mountain road in Lao Cai with rolling green slopes on both sides, a parked car on the shoulder and a person seen from behind placing a water bottle on asphalt

Ở nhiều nơi trên thế giới có những đoạn đường được gọi là "dốc ma", "đồi từ tính" hay "con đường bí ẩn", nơi xe nhả phanh như tự lăn ngược lên dốc và nước đổ ra như chảy lên cao. Tất cả các trường hợp đã được đo kiểm đều cho cùng một kết luận: đoạn đường thật ra đang dốc xuống, chỉ là mắt người nhìn thấy nó dốc lên.

Không có từ trường nào kéo xe, không có lực bí ẩn nào đảo ngược trọng lực. Thứ bị đảo ngược là phán đoán của thị giác, khi khung cảnh xung quanh thiếu một đường chân trời thật để so. Bài này giải thích vì sao ảo giác xảy ra, những nghiên cứu đã làm, cách bạn tự kiểm một con dốc đáng ngờ và vì sao chuyện này liên quan đến an toàn khi lái xe đường đèo.

Những con dốc nổi tiếng và câu chuyện đi kèm

Một trong những con dốc kiểu này được nhắc nhiều nhất ở châu Âu nằm ở vùng Ayrshire, Scotland, có tên địa phương là Electric Brae. Từ lâu người ta tin có một lực điện hay từ nào đó kéo xe. Ở đảo Jeju của Hàn Quốc có một con đường được giới thiệu với khách du lịch là con đường bí ẩn, nơi chai nước đặt xuống lăn ngược lên. Ở vùng Ladakh của Ấn Độ và ở tỉnh New Brunswick của Canada cũng có những "đồi từ tính" trở thành điểm tham quan.

Câu chuyện đi kèm mỗi nơi thường khác nhau: có nơi là từ trường của núi, có nơi là truyền thuyết dân gian. Nhưng các phép đo bằng thiết bị trắc địa đều cho thấy đoạn đường có độ dốc thật theo chiều ngược với cảm nhận, thường chỉ vài độ. Một số nơi đã đặt biển giải thích cho du khách rằng đây là ảo giác.

Điểm thú vị là ảo giác vẫn còn nguyên khi bạn đã biết sự thật. Đứng trên con dốc, dù biết nó đi xuống, mắt vẫn thấy nó đi lên. Đó là dấu hiệu cho thấy hiện tượng nằm ở tầng xử lý thị giác tự động, không phải do người xem thiếu hiểu biết.

Vì sao mắt nhìn dốc xuống thành dốc lên

Thiếu đường chân trời thật. Để biết mặt đất nghiêng bao nhiêu, mắt cần một mốc nằm ngang đáng tin. Ngoài trời, mốc đó thường là đường chân trời. Ở những con dốc ma, địa hình xung quanh như đồi, sườn núi, hàng cây che khuất chân trời. Mắt buộc phải dùng những mốc khác thay thế.

Dùng nhầm mốc nghiêng. Khi không thấy chân trời, não coi những đường nổi bật xung quanh như sườn đồi, tường rào, hàng cây là gần ngang hoặc gần đứng. Nếu toàn bộ khung cảnh xung quanh nghiêng, ví dụ cả một sườn đồi dốc lên phía trước, đoạn đường dốc nhẹ xuống so với chân trời có thể trông như đang dốc lên so với sườn đồi đó.

Đoạn dốc mạnh hơn ở phía trước hoặc sau. Nhiều dốc ma nằm giữa hai đoạn dốc mạnh hơn. Ví dụ đoạn đường dốc xuống nhẹ, ngay sau đó là một đoạn dốc xuống mạnh hơn. Đặt cạnh đoạn dốc mạnh, đoạn dốc nhẹ trông như đang đi lên.

Cây cối không mọc thẳng như ta nghĩ. Não thường mặc định cây mọc thẳng đứng. Nhưng trên sườn dốc, cây có thể mọc hơi nghiêng hoặc cả hàng cây đứng trên mặt đất nghiêng. Nếu dùng chúng làm mốc, phán đoán về chiều đứng sẽ lệch theo.

Các nhà nghiên cứu đã kiểm như thế nào

Năm 2003, nhà tâm lý học thị giác Paola Bressan và các đồng nghiệp ở Ý công bố một nghiên cứu về những con dốc phản trọng lực. Họ dựng mô hình thu nhỏ có một con đường và khung cảnh xung quanh, rồi thay đổi độ nghiêng của khung cảnh. Khi khung cảnh xung quanh được làm nghiêng và che mất đường chân trời thật, người tham gia nhìn một con đường dốc xuống và mô tả nó là dốc lên, đúng như ở những dốc ma ngoài đời.

Nghiên cứu cho thấy không cần bất kỳ yếu tố đặc biệt nào của địa phương, chỉ cần một bố cục khung cảnh nhất định là đủ tạo ra ảo giác. Điều này giải thích vì sao dốc ma xuất hiện ở nhiều nơi rất khác nhau trên thế giới, từ đồng cỏ Scotland đến núi Himalaya.

Một hướng nghiên cứu khác, của nhóm Dennis Proffitt ở Mỹ từ giữa thập niên chín mươi, cho thấy người ta nói chung ước lượng độ dốc của đồi cao hơn nhiều so với thực tế khi mô tả bằng lời. Một con dốc năm độ có thể được mô tả như hai mươi độ. Tuy vậy, khi được yêu cầu chỉnh một tấm phẳng bằng tay cho bằng độ dốc, sai lệch nhỏ hơn hẳn. Kết quả này gợi ý rằng cảm nhận độ dốc của con người khá linh hoạt và dễ bị bối cảnh tác động.

Tự kiểm một con dốc đáng ngờ

Nếu bạn đi qua một đoạn đường có cảm giác lạ, xe như trôi ngược hoặc phải đạp ga nhiều hơn ở chỗ trông như dốc xuống, có thể kiểm bằng những cách đơn giản sau. Chỉ làm ở nơi có lề rộng, vắng xe, không dừng giữa lòng đường:

  1. Đỗ xe hẳn vào lề, bật đèn cảnh báo, ra khỏi xe và đứng ở chỗ an toàn ngoài phần đường xe chạy.
  2. Đặt một chai nước tròn còn đầy nắp kín nằm ngang trên mặt đường ở mép lề, buông tay và xem nó lăn về phía nào. Chai lăn về phía thấp hơn, không phụ thuộc vào cảm giác của bạn.
  3. Dùng ứng dụng đo độ nghiêng có sẵn trong nhiều điện thoại, đặt máy nằm dọc theo hướng đường. Con số độ nghiêng sẽ cho biết chiều dốc thật.
  4. Nhìn mặt nước đọng trên mặt đường sau mưa, nếu có. Nước luôn dồn về phía thấp, và hướng chảy của các vệt nước là bằng chứng đáng tin.
  5. Ghi lại hai cảm nhận trước và sau khi đo. Bạn sẽ thấy dù biết kết quả, mắt vẫn tiếp tục nhìn con dốc theo cách cũ.

Không nên thả trôi xe ở số mo trên đường có xe khác qua lại để "thử ma". Xe trôi dù chậm vẫn có thể va chạm, và người lái phía sau không biết bạn đang làm gì.

Liên quan gì đến an toàn khi lái xe đường đèo

Dốc ma là trường hợp cực đoan, nhưng việc mắt đánh giá sai độ dốc xảy ra thường xuyên hơn nhiều, nhất là trên đường đèo nhiều khúc quanh ở vùng núi phía Bắc và Tây Nguyên. Một vài điều nên nhớ:

  • Đoạn dốc xuống nhẹ nằm giữa hai đoạn dốc mạnh có thể trông như bằng phẳng hoặc dốc lên. Xe vẫn tăng tốc dần nếu bạn nhả phanh, nên thỉnh thoảng liếc đồng hồ tốc độ.
  • Sau một đoạn đổ dốc dài, đoạn đường bằng trông như đang đi lên. Người lái có thể vô thức đạp ga mạnh hơn cần thiết.
  • Khi đổ đèo, dùng số thấp để động cơ hãm, không chỉ dựa vào cảm giác độ dốc để quyết định khi nào phanh.
  • Trong sương mù, mất đường chân trời hoàn toàn, cảm nhận độ dốc càng kém. Giảm tốc và giữ khoảng cách xa hơn bình thường.
  • Người đi xe đạp và xe máy hay cảm thấy "mệt bất thường" ở một đoạn trông bằng phẳng. Thường đó là một đoạn dốc lên nhẹ mà mắt không nhận ra.

Những điều trên là thường thức khi lái xe. Kỹ thuật lái đường đèo chi tiết nên học từ người hướng dẫn có kinh nghiệm.

Bài học chung từ những con dốc ma

Dốc ma là một ví dụ đẹp cho cách khoa học xử lý một hiện tượng có vẻ siêu nhiên. Thay vì tranh cãi về từ trường hay truyền thuyết, người ta đặt một câu hỏi có thể kiểm: con đường dốc theo chiều nào nếu đo bằng thiết bị không phụ thuộc vào mắt người? Một khi câu hỏi được trả lời, phần còn lại trở thành câu hỏi về thị giác, và câu hỏi đó có thể được nghiên cứu trong phòng thí nghiệm.

Ảo giác cũng không làm những con dốc ấy kém thú vị. Ngược lại, biết rằng mắt mình có thể nhìn sai chiều dốc một cách thuyết phục đến vậy là một trải nghiệm đáng giá. Nhiều nơi trên thế giới vẫn giữ con dốc ma như một điểm tham quan, kèm theo lời giải thích khoa học, và du khách vẫn thích thú đặt chai nước xuống xem nó lăn.

Nếu bạn nghe kể về một con dốc ma ở đâu đó trong nước, cách tiếp cận tốt nhất là tò mò và kiểm chứng: mang theo một chai nước, một ứng dụng đo độ nghiêng, và nhớ đứng ở chỗ an toàn. Kết quả gần như chắc là ảo giác, nhưng tận mắt thấy chai nước lăn về phía mà mắt bạn khăng khăng là đỉnh dốc thì vẫn đáng một chuyến đi.

Ảo giác độ dốc ngay trong nhà và trên phố

Không cần lên núi mới gặp chuyện mắt đánh giá sai độ dốc. Ban công, sân thượng, nhà vệ sinh đều được láng sàn hơi nghiêng về phía lỗ thoát nước, độ nghiêng nhỏ đến mức hầu như không ai thấy bằng mắt. Thợ xây kiểm bằng thước nước hoặc đổ thử một xô nước, chứ không tin vào mắt. Nếu nước đọng thành vũng ở góc xa lỗ thoát, đó là dấu hiệu sàn nghiêng sai chiều, dù nhìn bằng mắt vẫn thấy phẳng.

Ở những ngôi nhà cũ bị lún lệch, người ở lâu ngày thường quen đến mức không nhận ra sàn nghiêng. Khách mới đến lại thấy chóng mặt nhẹ hoặc cảm giác có gì đó không ổn, vì các mốc ngang đứng như khung cửa, mép tủ không còn khớp với cảm giác thăng bằng của tai trong. Một viên bi đặt trên sàn sẽ cho câu trả lời nhanh hơn mọi tranh luận.

Trên phố, những đoạn đường dẫn lên cầu hoặc xuống hầm chui có độ dốc thay đổi liên tục, kết hợp với tường chắn hai bên che mất chân trời, tạo điều kiện giống những dốc ma thu nhỏ. Người đi xe đạp và xe máy có thể thấy đoạn dẫn ra khỏi hầm như bằng phẳng trong khi thật ra vẫn đang lên dốc nhẹ. Hiểu điều này giúp bạn giữ ga và khoảng cách ổn định, không bất ngờ khi xe chậm lại.

Câu hỏi thường gặp

Dốc ma có thật sự làm xe lăn lên dốc không?

Không. Mọi dốc ma đã được đo đều thực chất là dốc xuống theo chiều xe lăn. Xe lăn theo trọng lực bình thường, chỉ là mắt người nhìn thấy đoạn đường đó đang dốc lên do khung cảnh xung quanh làm sai lệch phán đoán.

Có từ trường nào ở những đồi từ tính không?

Không có bằng chứng về từ trường đủ mạnh để kéo xe. Ô tô cũng không bị nam châm kéo theo cách đó, và các vật không có sắt như chai nhựa hay quả bóng cũng lăn y hệt. Hiện tượng được giải thích trọn vẹn bằng ảo giác độ dốc.

Vì sao biết rồi mà vẫn thấy dốc lên?

Vì việc ước lượng độ dốc diễn ra tự động ở tầng xử lý thị giác, trước khi kiến thức của bạn kịp can thiệp. Giống nhiều ảo giác khác, hiểu nguyên nhân không làm hình ảnh thay đổi, chỉ giúp bạn không tin vào nó.

Cách đơn giản nhất để biết con đường dốc chiều nào?

Đặt một chai nước tròn nằm ngang trên mặt đường ở chỗ an toàn và xem nó lăn về đâu, hoặc dùng ứng dụng đo độ nghiêng trên điện thoại. Hướng nước đọng trên mặt đường sau mưa cũng cho biết phía thấp.

Ảo giác độ dốc có ảnh hưởng đến lái xe không?

Có. Trên đường đèo, đoạn dốc xuống nhẹ giữa hai đoạn dốc mạnh có thể trông như bằng, khiến xe tăng tốc mà người lái không nhận ra. Thỉnh thoảng kiểm đồng hồ tốc độ và dùng số thấp khi đổ dốc giúp giảm rủi ro.

Ở Việt Nam có dốc ma không?

Đôi khi có những câu chuyện truyền miệng về những đoạn đường xe như trôi ngược. Chưa có cơ sở để khẳng định một địa điểm cụ thể. Nếu gặp, bạn có thể tự kiểm bằng chai nước hoặc ứng dụng đo độ nghiêng, và gần như chắc chắn đó cũng là ảo giác độ dốc.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138