Bài tập mắt không chữa được cận thị. Cận thị chủ yếu xảy ra vì nhãn cầu dài hơn bình thường, khiến ảnh hội tụ trước võng mạc. Không bài tập đảo mắt, nhìn xa nhìn gần hay áp lòng bàn tay nào làm nhãn cầu ngắn lại, và các tổng quan nghiên cứu chưa tìm thấy bằng chứng đáng tin rằng tập mắt làm giảm độ cận.
Dù vậy, lời hứa "bỏ kính sau 30 ngày" vẫn xuất hiện đều đặn trên mạng, trong sách và các khoá học. Bài này đi qua nguồn gốc của ý tưởng luyện mắt hết cận, lý do có người thật sự thấy nhìn rõ hơn một chút sau khi tập, những bài tập mắt có thật mà bác sĩ dùng cho các vấn đề khác, và cách nhận ra một lời quảng cáo nên dè chừng. Bài không đưa ra phương pháp điều trị nào; mọi quyết định về cận thị thuộc về bác sĩ nhãn khoa.
Cận thị thật ra là gì, và vì sao điều đó quan trọng
Để nhìn rõ một vật ở xa, ánh sáng từ vật đi qua giác mạc và thể thuỷ tinh phải hội tụ đúng trên võng mạc. Ở mắt cận, điểm hội tụ nằm trước võng mạc, nên vật ở xa bị nhoè, còn vật ở gần vẫn rõ. Phần lớn cận thị ở trẻ em và người trẻ là cận trục: nhãn cầu phát triển dài hơn mức cần thiết theo hướng trước sau. Chỉ một phần nhỏ của một milimét chiều dài đã đủ tạo ra khác biệt rõ về độ.
Đây là thay đổi cấu trúc của mô, giống như chiều cao của một người, không phải do cơ mắt "lười" hay "yếu". Cơ thể mi điều khiển việc lấy nét có thể co hay giãn, nhưng nó không kéo ngắn được thành nhãn cầu. Vì thế, mọi phương pháp dựa trên ý tưởng "rèn cơ mắt cho khoẻ để hết cận" đều vấp phải một vấn đề nền tảng: chúng nhắm vào bộ phận không gây ra cận.
Hiểu điều này giúp bạn đánh giá mọi lời quảng cáo. Câu hỏi đơn giản nhất để hỏi là: phương pháp này làm gì với chiều dài nhãn cầu? Nếu câu trả lời là không làm gì, thì nó không thể chữa cận, dù người dùng có cảm thấy dễ chịu đến đâu.
Phương pháp Bates: ý tưởng trăm năm vẫn còn bán chạy
Phần lớn các chương trình luyện mắt hết cận ngày nay bắt nguồn từ William Bates, một bác sĩ nhãn khoa người Mỹ. Năm 1920, ông xuất bản cuốn sách cho rằng tật khúc xạ do căng thẳng của các cơ quanh nhãn cầu gây ra, và có thể chữa bằng cách thư giãn mắt mà không cần kính. Các kỹ thuật của ông gồm áp lòng bàn tay lên mắt nhắm, đung đưa cơ thể để mắt chuyển động nhịp nhàng, hình dung màu đen, và cả việc phơi mắt nhắm dưới nắng.
Lý thuyết của Bates mâu thuẫn với hiểu biết về quang học mắt đã có từ trước ông, và các thử nghiệm sau đó không xác nhận được khả năng làm giảm độ cận. Phương pháp vẫn lan rộng, một phần nhờ những người nổi tiếng từng viết sách ca ngợi nó vào giữa thế kỷ hai mươi, một phần vì nó hứa hẹn điều ai đeo kính cũng muốn nghe.
Một số kỹ thuật trong đó vô hại, như nhắm mắt nghỉ ngơi, có thể giúp thư giãn khi mỏi mắt. Nhưng có kỹ thuật nguy hiểm: một số biến thể hiện đại khuyên "tắm nắng cho mắt" hay nhìn về phía mặt trời. Nhìn thẳng vào mặt trời có thể gây tổn thương võng mạc vĩnh viễn, kể cả trong thời gian ngắn. Bất kỳ chương trình nào hướng dẫn điều đó đều nên bị loại ngay.
Vì sao có người thấy nhìn rõ hơn sau khi tập
Não học cách đọc ảnh nhoè. Người cận nhẹ luyện nhìn bảng chữ nhiều lần có thể đoán chữ nhoè chính xác hơn. Kết quả trên bảng đo tăng lên, nhưng độ cận đo bằng máy không đổi: mắt vẫn vậy, chỉ là não giải mã giỏi hơn.
Nheo mắt tạo hiệu ứng khe hẹp. Khi nheo, mi mắt chắn bớt các tia sáng lệch, ảnh rõ hơn tạm thời. Nhiều người tập vô thức nheo mắt và tưởng mắt đã tốt lên.
Độ cận dao động theo trạng thái. Sau khi nhìn gần lâu, mắt có thể co điều tiết khiến nhìn xa mờ hơn; nghỉ ngơi hoặc nhìn xa một lúc làm mức đó giảm. Cảm giác "sáng mắt" sau bài tập thường là do được nghỉ, không phải hết cận.
Ánh sáng tốt làm mọi thứ rõ hơn. Tập ngoài trời hay cạnh cửa sổ, đồng tử co nhỏ, vùng nét sâu hơn, nên nhìn xa rõ hơn so với khi đo trong phòng tối.
Kỳ vọng và cách đo lỏng lẻo. Người đã bỏ tiền và công sức thường muốn thấy kết quả. Tự đo bằng bảng chữ dán tường, không cùng khoảng cách và ánh sáng, dễ cho con số đẹp hơn thực tế.
Kính lỗ và các dụng cụ "luyện mắt": thật sự làm gì
Bên cạnh bài tập, nhiều sản phẩm được bán kèm lời hứa chữa cận. Bảng dưới đây giải thích chúng làm gì theo nguyên lý quang học, không đánh giá thương hiệu nào.
| Dụng cụ | Nguyên lý thật | Điều cần biết |
|---|---|---|
| Kính nhiều lỗ nhỏ | Mỗi lỗ chỉ cho tia sáng gần trục đi qua nên ảnh rõ hơn, giống nheo mắt | Rõ chỉ khi đang đeo; thu hẹp tầm nhìn và giảm ánh sáng, không an toàn khi đi đường hay lái xe; không thay đổi độ cận |
| Thẻ, tranh luyện nhìn xa gần | Buộc mắt chuyển tiêu điểm qua lại | Có thể giúp thư giãn khi mỏi, không làm nhãn cầu ngắn lại |
| Máy massage quanh mắt | Tác động lên da và cơ quanh hốc mắt | Cảm giác dễ chịu, không liên quan đến quang học của mắt |
| Ứng dụng luyện mắt trên điện thoại | Bài tập nhìn theo điểm di chuyển, đọc chữ nhoè | Có thể cải thiện kỹ năng đoán chữ, không đổi độ khúc xạ |
Điểm chung: các dụng cụ này có thể làm bạn dễ chịu hơn hoặc nhìn rõ hơn trong lúc dùng, nhưng không có cái nào được chứng minh làm giảm độ cận. Khi quảng cáo dùng chữ "chữa", "hết", "bỏ kính", đó là lúc nên dè chừng.
Bài tập mắt có thật trong nhãn khoa: dành cho vấn đề khác
Không phải mọi bài tập mắt đều vô nghĩa. Trong nhãn khoa có những chương trình tập luyện được nghiên cứu nghiêm túc, nhưng chúng nhắm vào cách hai mắt phối hợp chứ không phải tật khúc xạ. Ví dụ, một số người khó giữ hai mắt cùng quy tụ khi nhìn gần, đọc lâu thấy chữ nhân đôi hay nhảy dòng. Với tình trạng này, các thử nghiệm có đối chứng ở Mỹ cho thấy tập luyện theo chương trình tại phòng khám có hiệu quả.
Những chương trình như vậy được chỉ định sau khi khám, do chuyên gia theo dõi, và có mục tiêu đo được. Chúng khác xa một video "mười phút mỗi ngày tạm biệt kính cận". Việc một người có cần hay không, tập kiểu gì, là quyết định của bác sĩ nhãn khoa sau khi khám, không thể tự suy ra từ bài viết.
Còn với cận thị ở trẻ đang tăng độ, bác sĩ nhãn khoa hiện có một số biện pháp đã được nghiên cứu nhằm làm chậm tiến triển. Lựa chọn biện pháp nào, có phù hợp với trẻ hay không, phụ thuộc vào khám và theo dõi định kỳ. Bài viết này không giới thiệu hay khuyên dùng biện pháp nào; điều cần nhớ chỉ là đừng để một khoá luyện mắt làm chậm việc đưa trẻ đi khám.
Vì sao lời hứa bỏ kính hấp dẫn đến vậy
Kính cận gắn với nhiều phiền toái hằng ngày: mờ hơi khi bước vào phòng lạnh, vướng khi chơi thể thao, ướt khi đi mưa, lo vỡ khi trẻ chạy nhảy. Phụ huynh thì thêm nỗi lo con đeo kính từ nhỏ, độ tăng mỗi năm. Một lời hứa "tập mười phút mỗi ngày, không cần kính" chạm đúng vào tất cả những phiền toái đó, nên nó hấp dẫn bất kể bằng chứng ra sao.
Lời hứa này còn dựa trên một trực giác nghe rất hợp lý: cơ bắp thì tập là khoẻ, vậy mắt cũng tập là khoẻ. Trực giác ấy sai ở chỗ coi cận thị là chuyện cơ yếu, trong khi nó là chuyện hình dạng nhãn cầu. Một người có cánh tay ngắn không tập để tay dài ra được; tương tự, nhãn cầu dài không tập để ngắn lại được.
Ngoài ra, bài tập mắt thường rẻ, không đau, không xâm lấn, nên người ta nghĩ "thử cũng chẳng mất gì". Với người lớn cận ổn định, thử một bài thư giãn mắt quả thật ít rủi ro, miễn là vẫn đeo kính đúng độ khi cần. Rủi ro thật xuất hiện khi lời hứa khiến người ta bỏ kính lúc lái xe, bỏ lịch khám của trẻ, hoặc làm theo chỉ dẫn nhìn về phía mặt trời. Biết vì sao mình bị hấp dẫn giúp bạn giữ được khoảng cách cần thiết với lời quảng cáo.
Dấu hiệu một lời quảng cáo chữa cận nên dè chừng
Khi gặp sản phẩm, khoá học hay video hứa hẹn về mắt, bạn có thể dùng danh sách dưới đây để tự kiểm:
- Hứa bỏ kính hoàn toàn trong một số ngày cố định.
- Nói kính là nguyên nhân làm mắt yếu đi và khuyên bỏ kính ngay.
- Dẫn câu chuyện cá nhân, ảnh trước và sau, nhưng không có kết quả đo khúc xạ bằng máy.
- Đổ lỗi cho "cơ mắt yếu" mà không nhắc tới chiều dài nhãn cầu.
- Hướng dẫn nhìn về phía mặt trời hay ánh sáng mạnh.
- Khuyên không cần đi khám vì "bác sĩ chỉ muốn bán kính".
- Đòi trả tiền trước cho gói dài hạn, kèm cam kết khó kiểm chứng.
Chỉ một dấu hiệu chưa chắc là lừa đảo, nhưng càng nhiều dấu hiệu thì càng nên dừng lại. Với trẻ em, rủi ro lớn nhất không phải tiền mất, mà là thời gian: trẻ cận không được chỉnh kính đúng độ sẽ học vất vả, và việc theo dõi tăng độ bị bỏ lỡ.
Câu hỏi thường gặp
Người cận nhẹ có tự hết cận khi lớn lên không?
Cận trục ở trẻ thường không tự hết vì nhãn cầu không ngắn lại. Một số trẻ có độ cận ổn định khi trưởng thành. Riêng tình trạng nhìn xa mờ do mắt co điều tiết sau khi nhìn gần lâu thì có thể giảm khi nghỉ. Phân biệt hai tình trạng này cần đo khúc xạ tại cơ sở nhãn khoa.
Áp lòng bàn tay lên mắt có tác dụng gì không?
Nhắm mắt và che bằng lòng bàn tay vài phút có thể giúp thư giãn khi mỏi mắt, giống như nghỉ ngơi. Việc này không làm giảm độ cận hay thay đổi cấu trúc mắt. Đừng kỳ vọng gì hơn cảm giác dễ chịu tạm thời.
Đeo kính lỗ hằng ngày thay kính cận có được không?
Không nên. Kính lỗ làm ảnh rõ hơn trong lúc đeo nhưng thu hẹp tầm nhìn hai bên và giảm lượng ánh sáng, nên không an toàn khi đi đường, lái xe. Nó cũng không làm giảm độ cận. Người cận nên dùng kính được kê đúng độ sau khi khám.
Tập nhìn xa nhìn gần có giúp trẻ không tăng độ cận không?
Chưa có bằng chứng tin cậy cho thấy tập chuyển tiêu điểm làm chậm tăng độ cận ở trẻ. Các yếu tố được nghiên cứu nhiều hơn là thời gian ra ngoài trời và những biện pháp do bác sĩ nhãn khoa chỉ định. Trẻ đang tăng độ cần được khám và theo dõi định kỳ.
Vì sao có người kể đã bỏ được kính nhờ tập mắt?
Thường là do cận rất nhẹ, não học đoán chữ nhoè tốt hơn, hay nheo mắt mà không biết, hoặc độ cận được đo trong điều kiện khác nhau. Nếu đo khúc xạ bằng máy trước và sau, độ cận hầu như không đổi. Câu chuyện cá nhân không thay được phép đo khách quan.
Mổ mắt có phải là cách duy nhất để không phải đeo kính?
Ngoài kính gọng, còn có kính áp tròng và các phương pháp phẫu thuật khúc xạ. Mỗi cách có chỉ định, ưu nhược điểm và người không phù hợp riêng. Việc chọn cách nào phải dựa trên khám và tư vấn trực tiếp với bác sĩ nhãn khoa, bài này không khuyên phương pháp nào.