Đeo kính cận đúng độ không làm mắt yếu đi, cũng không làm độ cận tăng nhanh hơn. Kính chỉ bẻ lại đường đi của ánh sáng để ảnh rơi đúng lên võng mạc; nó không tác động lên chiều dài nhãn cầu, thứ quyết định độ cận. Cảm giác "đeo kính lâu thì bỏ ra mờ hơn" có thật, nhưng là do não đã quen với hình ảnh rõ nét, không phải vì mắt kém đi.
Lời đồn này khiến nhiều người cố tình đeo kính thấp độ, chỉ đeo khi cần, hoặc để con không đeo kính cho "mắt tự khoẻ". Bài này giải thích vì sao cảm giác phụ thuộc kính xuất hiện, độ cận ở trẻ tăng theo quy luật nào, nghiên cứu nói gì về đeo kính thiếu độ, và lời đồn anh em của nó: đeo kính lão sớm làm mắt lão nhanh. Quyết định đeo kính thế nào luôn là của bác sĩ nhãn khoa sau khi khám.
Kính cận làm gì, và không làm gì
Ở mắt cận, ánh sáng từ vật ở xa hội tụ trước võng mạc, nên vật bị nhoè. Kính cận là thấu kính phân kỳ: nó làm chùm sáng loe ra một chút trước khi vào mắt, đẩy điểm hội tụ lùi về đúng võng mạc. Đó là toàn bộ việc kính làm. Nó không bóp, không kéo, không nuôi dưỡng hay làm yếu bộ phận nào của mắt.
Độ cận được quyết định chủ yếu bởi chiều dài trục nhãn cầu so với công suất hội tụ của giác mạc và thể thuỷ tinh. Đeo hay không đeo kính, chiều dài đó vẫn phát triển theo quá trình sinh học của mỗi người, chịu ảnh hưởng của di truyền, tuổi, và các yếu tố môi trường như thời gian nhìn gần và thời gian ngoài trời mà các nhà khoa học vẫn đang nghiên cứu.
Một cách hình dung: kính cận giống như chỉnh lại tiêu cự cho máy chiếu khi màn chiếu đặt hơi xa. Chỉnh tiêu cự không làm màn chiếu di chuyển. Nếu màn chiếu tiếp tục bị kéo xa thêm, bạn sẽ phải chỉnh tiếp, nhưng đó là do màn chiếu dịch đi, không phải do bạn đã chỉnh tiêu cự trước đó.
Vì sao bỏ kính ra thấy mờ hơn trước
Rất nhiều người kể: trước khi đeo kính thấy mọi thứ "cũng tạm", đeo được vài tháng thì bỏ ra thấy mờ hẳn, như thể mắt đã kém đi vì kính. Có hai lý do khiến cảm giác này rất thật dù mắt không đổi.
Thứ nhất là so sánh. Trước khi có kính, bạn chưa từng thấy thế giới rõ nét ở mức đó, nên hình ảnh hơi nhoè được não coi là bình thường. Sau khi quen với ảnh sắc nét, ảnh nhoè cũ trở nên khó chịu hơn hẳn. Mắt không tệ đi; tiêu chuẩn so sánh của não đã cao lên.
Thứ hai là thích nghi. Khi không có kính, người cận thường vô thức nheo mắt, nghiêng đầu, đứng gần hơn, đoán chữ theo hình dáng. Sau thời gian dài đeo kính, các thói quen bù trừ này phai đi, nên bỏ kính ra lần đầu thấy lúng túng hơn trước.
Ở trẻ đang lớn, còn có lý do thứ ba: độ cận thật sự đang tăng theo tuổi, nên một năm sau bỏ kính ra mờ hơn là vì độ đã tăng. Nhưng độ tăng đó xảy ra bất kể có đeo kính hay không, như phần dưới sẽ nói.
Đeo kính thiếu độ có giúp mắt "tự khoẻ"? Bằng chứng nói gì
Ý tưởng ban đầu. Từng có giả thuyết rằng đeo kính hơi thấp hơn độ thật buộc mắt "cố gắng" nhìn xa, nhờ đó làm chậm tăng độ. Nhiều người lớn và cả một số nơi đo kính từng làm theo cách này cho trẻ em.
Kết quả thử nghiệm. Các thử nghiệm có đối chứng ở trẻ em không cho thấy đeo kính thiếu độ làm chậm tăng cận. Có thử nghiệm còn ghi nhận nhóm đeo thiếu độ tăng nhanh hơn nhóm đeo đủ độ, dù không phải nghiên cứu nào cũng thấy khác biệt. Kết luận thận trọng là: đeo thiếu độ không có lợi đã được chứng minh.
Cái giá của việc nhìn không rõ. Trẻ đeo kính thiếu độ vẫn nhìn mờ bảng, phải nheo mắt, dễ mỏi, có thể ảnh hưởng việc học và vận động. Người lớn đeo thiếu độ khi lái xe thì phản ứng chậm hơn với những gì ở xa.
Ai quyết định độ kính. Độ kính phù hợp, có cần đeo thường xuyên hay chỉ khi nhìn xa, có nên dùng loại kính đặc biệt nào cho trẻ đang tăng độ, đều là quyết định của bác sĩ nhãn khoa dựa trên khám và theo dõi. Bài này không khuyên cách đeo nào.
Độ cận thay đổi theo tuổi: điều gì là bình thường
Hiểu quy luật chung giúp bạn không đổ lỗi cho kính khi độ thay đổi. Bảng dưới là mô tả xu hướng phổ biến, mỗi người có thể khác.
| Giai đoạn | Xu hướng thường gặp | Điều đáng làm |
|---|---|---|
| Trẻ đi học | Cận thường khởi phát và tăng tương đối nhanh trong những năm lớn nhanh | Khám và đo lại định kỳ theo lịch bác sĩ hẹn |
| Tuổi thiếu niên | Tốc độ tăng thường chậm dần | Không tự đổi kính theo cảm giác, đo lại khi thấy mờ |
| Khoảng hai mươi đến ba mươi tuổi | Độ cận ở nhiều người ổn định | Khám định kỳ, đặc biệt nếu độ cao |
| Sau bốn mươi tuổi | Bắt đầu lão thị, nhìn gần khó hơn | Có thể cần kính nhìn gần hoặc kính đa tròng theo chỉ định |
| Tuổi già | Đục thể thuỷ tinh có thể làm độ khúc xạ thay đổi | Thay đổi độ đột ngột là lý do đi khám |
Điểm cần nhớ: độ tăng ở trẻ đi học là diễn tiến tự nhiên của cận thị trong giai đoạn nhãn cầu còn phát triển, không phải hậu quả của việc đeo kính. Người cận độ cao cần khám mắt định kỳ kỹ hơn vì có nguy cơ một số bệnh võng mạc cao hơn.
Lời đồn sinh ra từ đâu
Lời đồn "đeo kính làm mắt yếu" có gốc từ những quan sát đời thường có thật, chỉ bị nối sai nguyên nhân. Ở trẻ đi học, thời điểm bắt đầu đeo kính thường trùng với giai đoạn cận tăng nhanh. Cha mẹ thấy con đeo kính năm nay, sang năm phải đổi kính dày hơn, rồi năm sau dày hơn nữa, nên dễ kết luận kính là thủ phạm. Thật ra, chính việc độ đang tăng mới là lý do trẻ cần kính từ đầu.
Một nguồn khác là kinh nghiệm với kính đo không chuẩn. Trước đây, và đôi khi cả bây giờ, có người mua kính theo cảm giác ở hàng bán dạo, đeo kính của người thân, hoặc đo kính ở nơi không có thiết bị và quy trình đầy đủ. Kính sai độ khiến nhức đầu, chóng mặt, mỏi mắt; người đeo nhớ mãi cảm giác ấy và cho rằng kính làm hại mắt.
Cuối cùng là câu chuyện về các phương pháp luyện mắt. Phần lớn các chương trình hứa chữa cận đều đi kèm lời khẳng định rằng kính là cái nạng làm mắt lười đi, vì muốn bán phương pháp thay thế thì phải khiến người ta nghi ngờ kính trước. Bài về bài tập mắt chữa cận trong cùng danh mục nói rõ bằng chứng về các phương pháp này.
Những câu nên hỏi khi đi đo và cắt kính
Thay vì lo kính làm hại mắt, điều có ích hơn là đảm bảo chiếc kính bạn đeo thật sự đúng. Một số câu bạn có thể hỏi tại cơ sở nhãn khoa hoặc nơi đo kính:
- Độ của mắt được đo bằng cách nào, có cần nhỏ thuốc liệt điều tiết cho trẻ không.
- Hai mắt có chênh độ nhiều không, có loạn thị không, và điều đó ảnh hưởng ra sao tới cách đeo.
- Nên đeo thường xuyên hay chỉ khi nhìn xa, với nhu cầu học tập hay công việc của mình.
- Bao lâu thì nên đo lại, và dấu hiệu nào cho thấy cần đo lại sớm hơn.
- Khoảng cách giữa hai đồng tử đã được đo để cắt kính chưa, vì tâm kính lệch cũng gây mỏi mắt.
- Nếu là trẻ đang tăng độ: có điều gì cần theo dõi thêm ngoài việc thay kính.
Mang theo kính cũ mỗi lần đi đo giúp người khám so sánh. Nếu đeo kính mới vài ngày vẫn chóng mặt, nhức đầu, đừng cố chịu cho quen; quay lại để kiểm tra độ và cách lắp tròng.
Trẻ không đeo kính khi cần: rủi ro nằm ở chiều ngược lại
Nếu đeo kính không làm hại, thì không đeo kính khi cần có làm hại không? Với người lớn, không đeo kính chủ yếu gây bất tiện, mỏi mắt và nguy cơ khi lái xe hay làm việc cần nhìn xa. Với trẻ nhỏ, câu chuyện quan trọng hơn.
Hệ thống thị giác của trẻ phát triển mạnh trong những năm đầu đời. Nếu một mắt liên tục nhận hình ảnh mờ, do tật khúc xạ nặng hoặc hai mắt chênh độ nhiều, não có thể "bỏ qua" tín hiệu từ mắt đó. Tình trạng này gọi là nhược thị, và việc phát hiện, can thiệp càng sớm thì càng có cơ hội tốt hơn. Đây là lý do các bác sĩ nhãn khoa nhấn mạnh khám mắt cho trẻ sớm và đều đặn.
Vì vậy, lời đồn "đừng cho con đeo kính kẻo phụ thuộc" có thể gây hại thật, theo hướng ngược với nỗi lo của cha mẹ. Trẻ được kê kính thì việc đeo thế nào, đeo lúc nào nên làm theo đúng chỉ dẫn, và mang kính theo mỗi lần tái khám để bác sĩ kiểm tra.
Lời đồn anh em: đeo kính lão sớm làm mắt lão nhanh
Lão thị là gì. Sau khoảng bốn mươi tuổi, thể thuỷ tinh mất dần độ đàn hồi, khó phồng lên để nhìn gần. Người ta phải đưa sách ra xa mới đọc được. Quá trình này diễn ra ở hầu như mọi người, tiến triển dần đến khoảng sáu mươi tuổi.
Kính lão không làm thể thuỷ tinh cứng nhanh hơn. Kính lão là thấu kính hội tụ bù phần mắt không tự làm được. Việc thể thuỷ tinh cứng dần do tuổi, không do kính. Người đeo kính lão sớm hay muộn thì đến cùng độ tuổi vẫn cần độ kính tương tự.
Cố không đeo chỉ thêm mỏi. Gắng đọc chữ nhỏ không kính khiến mắt mỏi, nhức đầu, đọc chậm. Không có bằng chứng cho thấy gắng như vậy giữ được mắt trẻ lâu hơn.
Kính đọc bày bán sẵn. Kính lão bán sẵn có hai tròng cùng độ, không tính tới loạn thị hay hai mắt khác độ. Lần đầu thấy cần kính đọc, nên đi khám để loại trừ bệnh mắt khác và có độ phù hợp.
Câu hỏi thường gặp
Đeo kính cận cả ngày hay chỉ khi nhìn xa thì tốt hơn?
Không có câu trả lời chung cho mọi người. Tuỳ độ cận, tuổi, nhu cầu nhìn gần và tình trạng mắt, bác sĩ nhãn khoa sẽ hướng dẫn đeo thường xuyên hay chỉ khi cần. Việc đeo nhiều hay ít không làm độ cận tăng hay giảm theo cách lời đồn nói.
Bỏ kính một thời gian có giúp mắt hồi phục không?
Không. Độ cận do chiều dài nhãn cầu quyết định, không phải do mắt "nghỉ" khỏi kính. Bỏ kính chỉ khiến bạn nhìn mờ, mỏi mắt và có thể nguy hiểm khi đi đường. Một số người thấy mắt dễ chịu hơn sau khi bỏ kính vì kính cũ sai độ, khi đó nên đi đo lại.
Kính cũ đã lâu không đổi có làm mắt tăng độ không?
Kính sai độ thường gây mờ, mỏi mắt, nhức đầu, chứ không được chứng minh làm độ tăng thêm. Tuy vậy, kính không còn đúng độ khiến bạn nhìn kém trong sinh hoạt và lái xe. Thấy mờ hơn trước, nên đi đo lại tại cơ sở nhãn khoa.
Đeo kính áp tròng có làm mắt yếu đi không?
Kính áp tròng đúng độ cũng chỉ chỉnh đường đi ánh sáng như kính gọng, không làm mắt yếu đi. Rủi ro của kính áp tròng nằm ở vệ sinh và cách dùng, như nhiễm trùng giác mạc khi đeo qua đêm hay dùng sai cách. Nên dùng theo hướng dẫn của bác sĩ và tái khám đều.
Vì sao trẻ đeo kính rồi mà mỗi năm vẫn tăng độ?
Vì cận thị ở trẻ đi học thường tiến triển trong giai đoạn nhãn cầu còn phát triển, bất kể có đeo kính hay không. Kính giúp trẻ nhìn rõ trong lúc đó. Nếu lo về tốc độ tăng độ, hãy hỏi bác sĩ nhãn khoa đang theo dõi trẻ về các lựa chọn phù hợp.
Người cận đeo kính có bị lão thị không?
Có. Lão thị xảy ra với hầu như mọi người, kể cả người cận. Người cận có thể thấy bỏ kính ra đọc gần vẫn được, nên tưởng mình không bị lão thị. Bài về lời đồn người cận không bị lão thị trong cùng danh mục giải thích chi tiết hơn.