Đọc sách trong bóng tối không làm hỏng mắt vĩnh viễn; nó làm mắt mỏi nhanh hơn, và cảm giác khó chịu đó hết sau khi nghỉ. Đây là kết luận chung của các hiệp hội nhãn khoa: thiếu sáng khiến mắt phải làm việc vất vả hơn để nhìn rõ, nhưng không làm tổn thương võng mạc, không làm hỏng thể thuỷ tinh.
Lời dặn "đừng đọc trong tối kẻo hỏng mắt" vì thế đúng ở phần "khó chịu", sai ở phần "hỏng". Bài này giải thích mắt phản ứng ra sao khi thiếu sáng, vì sao mắt mỏi, chỗ khoa học còn tranh luận về chuyện đọc nhiều và cận thị ở trẻ, vì sao người lớn tuổi cần nhiều ánh sáng hơn, và những dấu hiệu cho thấy nhìn mờ không còn là chuyện ánh sáng.
Mắt làm gì khi ánh sáng yếu
Khi bạn đọc trong phòng tối, mắt đồng thời làm ba việc. Đồng tử mở rộng để đón nhiều ánh sáng hơn. Cơ thể mi co để thể thuỷ tinh phồng lên, lấy nét ở khoảng cách đọc. Hai mắt quy tụ vào trong để cùng nhìn vào một dòng chữ. Trong ánh sáng tốt, ba việc này nhẹ nhàng; trong ánh sáng yếu, mọi thứ trở nên khó khăn hơn.
Lý do là đồng tử mở rộng làm độ sâu trường ảnh giảm: giống như máy ảnh mở khẩu lớn, vùng nét mỏng đi, chỉ lệch một chút là nhoè. Mắt phải điều chỉnh liên tục để giữ nét. Chữ thì kém tương phản hơn so với nền giấy, nên não phải "đoán" nhiều hơn. Thêm vào đó, khi tập trung căng thẳng người ta chớp mắt ít hơn, khiến bề mặt nhãn cầu khô dần.
Kết quả là sau một lúc, bạn thấy cay mắt, nhức trán, chữ nhoè thoáng qua, muốn dụi mắt. Đó là tín hiệu mệt của cơ và bề mặt mắt, không phải dấu hiệu của tổn thương. Chuyển sang chỗ sáng hơn hoặc nghỉ vài phút, các cảm giác này giảm rõ. Tế bào võng mạc không bị hại vì thiếu ánh sáng; nếu có gì hại võng mạc thì đó là ánh sáng quá mạnh, như nhìn thẳng mặt trời, chứ không phải ánh sáng quá yếu.
Mỏi mắt và tổn thương mắt: phân biệt nhanh
Lời đồn sống dai một phần vì người ta lẫn hai thứ này với nhau. Bảng dưới đây đặt chúng cạnh nhau để dễ phân biệt, ở mức thường thức, không thay việc khám.
| Đặc điểm | Mỏi mắt do đọc thiếu sáng | Dấu hiệu nên đi khám |
|---|---|---|
| Thời điểm | Xuất hiện sau khi đọc lâu, nhất là cuối ngày | Xuất hiện cả khi nghỉ ngơi, buổi sáng mới dậy |
| Diễn tiến | Hết hoặc giảm rõ sau khi nghỉ, ngủ một giấc | Kéo dài nhiều ngày, nặng dần |
| Nhìn mờ | Nhoè thoáng qua, chớp vài lần là rõ | Mờ cố định, một bên mắt khác hẳn bên kia |
| Cảm giác | Cay, khô, nặng mi, nhức trán nhẹ | Đau nhức trong mắt, đỏ nhiều, sợ ánh sáng |
| Hình ảnh lạ | Không có | Thấy chớp sáng, đốm đen bay tăng đột ngột, mất một vùng nhìn, quầng quanh đèn |
Nếu những gì bạn gặp đều nằm ở cột giữa, việc cần làm là thêm ánh sáng và nghỉ mắt. Nếu có bất kỳ điều gì ở cột phải, hãy đi khám bác sĩ nhãn khoa, đặc biệt khi triệu chứng đến đột ngột.
Chỗ khoa học còn tranh luận: đọc nhiều và cận thị
Câu hỏi khó hơn không phải là đọc trong tối có hại không, mà là đọc nhiều, nhìn gần nhiều, có làm trẻ dễ bị cận hơn không. Ở đây cần nói rõ mức độ chắc chắn của bằng chứng.
Nhiều nghiên cứu quan sát ở các nước Đông Á ghi nhận tỉ lệ cận thị ở học sinh rất cao, và trẻ học nhiều, nhìn gần nhiều có xu hướng cận nhiều hơn. Đồng thời, các nghiên cứu cũng thấy trẻ dành nhiều thời gian ngoài trời ít bị khởi phát cận hơn. Một giả thuyết được bàn nhiều là ánh sáng ban ngày ngoài trời, mạnh hơn trong nhà rất nhiều lần, tác động tới tín hiệu điều hoà sự phát triển chiều dài nhãn cầu. Giả thuyết này có dữ liệu ủng hộ nhưng cơ chế cụ thể vẫn đang được nghiên cứu.
Điều này khác hẳn với lời đồn. Lời đồn nói đọc trong tối thì hỏng mắt ngay; bằng chứng hiện có lại chỉ ra rằng yếu tố đáng chú ý là tổng thời gian nhìn gần và thời gian ít ra ngoài trời trong nhiều năm, trên nền yếu tố di truyền, chứ không phải độ sáng của chiếc đèn bàn trong một buổi tối. Một đứa trẻ đọc truyện dưới chăn bằng đèn pin không tự nhiên bị cận vì thế, dù việc đó chắc chắn làm mắt mỏi.
Vì sao người lớn tuổi thấy cần nhiều ánh sáng hơn hẳn
Đồng tử nhỏ lại theo tuổi. Ở người lớn tuổi, đồng tử không mở rộng được như thời trẻ, nên lượng ánh sáng lọt vào võng mạc ít hơn đáng kể trong cùng một căn phòng. Ánh sáng đủ với con cháu có thể là tối với ông bà.
Thể thuỷ tinh đục và ngả vàng dần. Theo năm tháng, thể thuỷ tinh hấp thụ và tán xạ ánh sáng nhiều hơn. Chữ trở nên kém tương phản, đèn chói dễ gây loá. Đục thể thuỷ tinh ở mức nặng là bệnh cần khám, nhưng mức nhẹ là thay đổi phổ biến theo tuổi.
Khả năng điều tiết giảm. Sau tuổi bốn mươi, thể thuỷ tinh cứng dần, khó phồng lên để nhìn gần. Đó là lão thị. Khi thiếu sáng, đồng tử mở rộng làm vùng nét mỏng đi, nên người bắt đầu lão thị thấy đọc trong tối khó hơn hẳn trước kia.
Cần ánh sáng đều hơn là ánh sáng mạnh. Một ngọn đèn rất sáng chiếu thẳng vào mắt gây loá, khiến người lớn tuổi nhìn kém hơn. Đèn chiếu lên trang sách từ phía sau hoặc bên cạnh, cộng ánh sáng nền trong phòng, thường dễ chịu hơn.
Đọc thoải mái hơn khi ánh sáng chưa lý tưởng
Không phải lúc nào cũng có đèn tốt: trên xe khách đêm, trong phòng ký túc, khi mất điện. Vài thói quen dưới đây giúp mắt bớt mệt, ở mức thường thức:
- Đưa nguồn sáng lên trang giấy, không vào mắt. Đèn chiếu từ phía sau vai hoặc bên cạnh, tránh để bóng đèn lọt trong tầm nhìn.
- Bật thêm ánh sáng nền. Chỉ một vùng sáng giữa phòng tối khiến mắt liên tục thích nghi khi nhìn lên; một đèn dịu trong phòng giúp giảm chênh lệch.
- Tăng tương phản thay vì tăng độ sáng. Chữ đen đậm trên giấy trắng ngà dễ đọc hơn chữ xám nhạt; trên thiết bị đọc, chọn cỡ chữ lớn hơn một bậc.
- Nghỉ ngắn, nhìn xa. Sau một chương, ngước lên nhìn ra xa vài chục giây để cơ điều tiết thả lỏng.
- Nhớ chớp mắt. Nhắm mắt vài giây khi thấy cay giúp bề mặt nhãn cầu được làm ướt lại.
- Đeo đúng kính được kê. Người đã có kính nhìn gần mà không đeo sẽ mỏi nhanh hơn nhiều trong ánh sáng yếu.
Những thói quen này giúp dễ chịu hơn, không phải phương pháp chữa bệnh. Nếu đã làm đủ mà vẫn thường xuyên nhức mắt khi đọc, đó là lý do để đi đo thị lực.
Đọc trên xe, nằm đọc, đọc dưới đèn ngủ: mấy lời dặn đi kèm
Đọc trên xe khách, tàu hoả. Đọc khi xe chạy không hại mắt, nhưng dễ gây say xe: mắt thấy trang sách đứng yên trong khi tai trong cảm nhận chuyển động, não nhận hai tín hiệu trái nhau. Chữ còn rung theo xe nên mắt phải điều chỉnh liên tục, mau mệt. Đây là chuyện khó chịu, không phải chuyện tổn thương.
Nằm ngửa giơ sách lên đọc. Tư thế này làm mỏi tay, mỏi cổ, sách hay bị đưa quá sát mặt, ánh sáng thì thường bị chính tay và sách che. Mắt mỏi nhanh hơn, nhưng không có cơ chế nào khiến nằm đọc làm hỏng mắt. Đổi tư thế, đặt sách ở khoảng cách quen thuộc là đủ.
Đọc dưới đèn ngủ ánh vàng. Đèn ngủ thường yếu và ngả vàng, chữ kém tương phản, nên đọc lâu sẽ nhức mắt. Nếu muốn đọc trước khi ngủ, một đèn đọc nhỏ chiếu lên trang sách dễ chịu hơn là cố đọc dưới đèn ngủ.
Đọc chữ quá nhỏ trên bao bì, tờ hướng dẫn. Cố đọc chữ nhỏ trong ánh sáng yếu là lúc nhiều người trên bốn mươi tuổi lần đầu nhận ra mình bắt đầu lão thị. Thấy phải đưa xa tay mới đọc được thì nên đi đo mắt, không phải cố cho quen.
Vì sao lời đồn vẫn hữu ích theo một cách khác
Có thể hiểu vì sao các thế hệ cha mẹ kiên trì nhắc con "bật đèn lên mà đọc". Thời trước, nhiều nhà chỉ có đèn dầu hay bóng đèn sợi đốt công suất nhỏ, ánh sáng vàng và yếu. Trẻ ngồi học dưới đèn như vậy hàng giờ mỗi tối, kêu mỏi mắt là chuyện thường. Lời dặn sinh ra từ trải nghiệm thật về sự khó chịu, chỉ có phần kết luận "hỏng mắt" là bị phóng đại.
Lời dặn ấy vẫn có ích nếu nói lại cho đúng: đọc trong ánh sáng tốt giúp đọc lâu hơn mà không mệt, giữ tư thế tốt hơn, và giúp trẻ thích đọc hơn vì không gắn việc đọc với cảm giác cay mắt. Còn nếu muốn bảo vệ mắt trẻ khỏi cận thị, điều có bằng chứng hơn là để trẻ có thời gian ra ngoài trời hằng ngày và đi khám thị lực định kỳ.
Với người lớn, nhận ra mình bắt đầu cần ánh sáng nhiều hơn trước là thông tin đáng giá: đó có thể là lão thị bắt đầu, hoặc dấu hiệu nên kiểm tra mắt. Đừng cố đọc trong tối để "luyện mắt", vì không có bằng chứng nào cho thấy làm vậy giúp mắt khoẻ lên.
Tóm gọn lại bằng một câu dễ nhớ để nói với người nhà: đọc trong tối thì mắt mệt, không phải mắt hỏng; còn mắt mệt hoài dù đã đủ sáng thì nên đi khám. Câu này giữ được phần đúng của lời dặn cũ, bỏ đi nỗi sợ không có cơ sở, và chỉ ra đúng lúc cần đến bác sĩ nhãn khoa thay vì tự đoán nguyên nhân.
Câu hỏi thường gặp
Đọc điện thoại trong bóng tối có hại hơn đọc sách không?
Màn hình tự phát sáng nên chữ vẫn rõ, nhưng một vùng sáng giữa phòng tối gây chói và làm mắt nhanh mỏi hơn. Cả hai đều không gây tổn thương lâu dài. Bật thêm một đèn dịu trong phòng và giảm độ sáng màn hình thường giúp đọc dễ chịu hơn.
Trẻ đọc truyện dưới chăn bằng đèn pin có bị cận không?
Không có bằng chứng cho thấy riêng việc đó gây cận. Điều đáng để ý hơn là tổng thời gian trẻ nhìn gần trong ngày và thời gian trẻ được ra ngoài trời. Nếu trẻ kêu không nhìn rõ bảng hoặc hay nheo mắt, nên cho trẻ đi đo thị lực.
Đọc sách xong nhìn xa bị mờ một lúc có sao không?
Sau khi nhìn gần lâu, cơ điều tiết có thể cần một lúc để thả lỏng nên nhìn xa thoáng mờ, thường hết trong vài phút. Nếu mờ kéo dài, hay xảy ra cả khi không đọc, hoặc một bên mắt mờ hơn bên kia, nên khám bác sĩ nhãn khoa.
Có nên đọc sách dưới ánh nắng trực tiếp cho đủ sáng không?
Ánh nắng trực tiếp chiếu lên giấy trắng phản chiếu rất mạnh, gây loá và khiến mắt nheo lại, đọc lâu sẽ mệt. Bóng râm sáng, gần cửa sổ, thường là chỗ đọc dễ chịu hơn. Tuyệt đối không nhìn thẳng vào mặt trời.
Người lớn tuổi thấy cần đèn sáng hơn có phải bệnh không?
Phần lớn là thay đổi bình thường theo tuổi: đồng tử nhỏ lại, thể thuỷ tinh kém trong và khả năng nhìn gần giảm. Tuy vậy, nhu cầu ánh sáng tăng nhanh, loá nhiều hay nhìn mờ dần cũng có thể là dấu hiệu đục thể thuỷ tinh, nên đi khám định kỳ.
Đọc sách trong tối có làm mắt yếu đi dần không?
Không có bằng chứng cho thấy đọc trong tối làm mắt yếu dần. Mắt chỉ mỏi trong lúc đọc và hồi phục khi nghỉ. Nếu thấy thị lực giảm dần theo thời gian, nguyên nhân thường nằm ở tật khúc xạ, lão thị hay bệnh mắt cần được khám.