Cố tình liếc hai mắt vào sống mũi không thể làm bạn bị lé vĩnh viễn. Khi bạn thả lỏng, các cơ vận nhãn đưa mắt về vị trí bình thường ngay lập tức, giống như co một ngón tay rồi duỗi ra. Không có cơ chế nào để mắt "kẹt lại" ở tư thế đó, dù bạn làm nhiều lần hay đúng lúc ai đó đập vào lưng như lời dọa quen thuộc.
Lé, hay lác, thật sự là một tình trạng khác: hai mắt không cùng hướng về một điểm do vấn đề về điều khiển cơ, thần kinh hay tật khúc xạ, phần lớn bắt đầu từ nhỏ. Bài này giải thích vì sao liếc mắt chơi là vô hại, lé thật bắt nguồn từ đâu, những lời đồn cùng họ như treo đồ chơi trước nôi, và dấu hiệu nào ở trẻ hay người lớn cần đi khám nhãn khoa.
Khi bạn liếc mắt vào mũi, chuyện gì xảy ra
Mỗi nhãn cầu được sáu cơ nhỏ điều khiển, kéo mắt lên, xuống, vào trong, ra ngoài và xoay nhẹ. Khi nhìn một vật ở xa, hai trục nhìn gần như song song. Khi vật tiến lại gần, não ra lệnh cho cơ phía trong của cả hai mắt co lại để hai trục nhìn gặp nhau tại vật. Động tác này gọi là quy tụ, và bạn làm nó hàng nghìn lần mỗi ngày: đọc tin nhắn, xâu kim, nhìn đồng hồ đeo tay.
Liếc mắt vào sống mũi chỉ là quy tụ ở mức tối đa, khi không có vật thật nào để nhìn. Quy tụ thường đi kèm điều tiết và đồng tử co nhỏ, nên lúc liếc bạn có thể thấy mọi thứ nhoè và nhân đôi. Giữ lâu một chút sẽ thấy mỏi, hơi căng quanh mắt, có người thấy hơi chóng mặt.
Khi bạn thôi liếc, cơ phía trong giãn ra, cơ phía ngoài kéo nhẹ lại, và mắt trở về vị trí nghỉ trong chớp mắt. Hệ thống này được thiết kế để chuyển đổi liên tục giữa nhìn xa và nhìn gần cả ngày, nên một lần liếc dài không làm nó "quên" đường về. Cảm giác hơi mỏi có thể còn vài giây, rồi hết hoàn toàn.
Vì sao lời dọa "đập lưng là lé luôn" ra đời
Để can trẻ khỏi làm trò. Người lớn thấy trẻ liếc mắt chọc nhau thì lo, và một lời dọa đáng sợ là cách nhanh nhất để trẻ thôi. Câu chuyện "gió thổi qua", "bị đập lưng" khiến mắt kẹt lại vừa dễ nhớ vừa đủ doạ.
Vì từng thấy trẻ bị lé thật. Lé ở trẻ thường xuất hiện trong mấy năm đầu đời, đúng lứa tuổi trẻ cũng hay nghịch mắt. Khi một đứa trẻ trong xóm bị lé, người ta dễ tìm một nguyên nhân dễ thấy, và trò liếc mắt là ứng viên tiện tay.
Vì lé thật có thể xuất hiện lúc mệt. Một số dạng lé chỉ lộ ra khi trẻ mệt, ốm hay nhìn gần lâu. Cha mẹ thấy mắt con lệch sau một buổi chơi, rồi nối nó với trò liếc mắt trước đó.
Vì nó vô hại đối với người nói. Lời dọa không làm ai tốn gì, lại giúp được việc trước mắt, nên được truyền qua nhiều thế hệ mà không ai thấy cần kiểm chứng.
Lé thật bắt nguồn từ đâu
Lé là khi hai mắt không cùng nhìn vào một điểm: một mắt có thể lệch vào trong, ra ngoài, lên hoặc xuống. Bảng dưới đây liệt kê các nhóm nguyên nhân thường được nhắc tới, ở mức hiểu biết chung; chẩn đoán cụ thể cần khám.
| Nhóm nguyên nhân | Cách hiểu đơn giản | Thường gặp ở |
|---|---|---|
| Điều khiển phối hợp hai mắt chưa hoàn thiện | Não chưa giữ được hai mắt thẳng hàng một cách ổn định | Trẻ nhỏ, nhiều khi có yếu tố gia đình |
| Tật khúc xạ, nhất là viễn thị | Mắt phải điều tiết nhiều để nhìn rõ, kéo theo quy tụ quá mức làm mắt lệch vào trong | Trẻ mầm non, mẫu giáo |
| Một mắt nhìn kém hơn hẳn | Mắt nhìn kém không được não dùng nhiều, dần lệch đi | Trẻ có hai mắt chênh độ, đục thể thuỷ tinh bẩm sinh |
| Tổn thương thần kinh hay cơ vận nhãn | Dây thần kinh hoặc cơ điều khiển mắt bị ảnh hưởng | Người lớn, có thể khởi phát đột ngột |
| Bệnh lý toàn thân | Một số bệnh tuyến giáp, tiểu đường, chấn thương đầu ảnh hưởng tới cơ hay thần kinh | Người lớn |
Không nhóm nào trong bảng liên quan đến việc nghịch liếc mắt. Điều quan trọng là lé ở trẻ không chỉ là chuyện thẩm mỹ: nếu một mắt liên tục lệch, não có thể bỏ qua hình ảnh từ mắt đó, dẫn tới nhược thị. Phát hiện và xử trí sớm theo chỉ định của bác sĩ cho cơ hội tốt hơn.
Lời đồn cùng họ: đồ chơi treo nôi, bế nghiêng, nhìn đèn
"Treo đồ chơi trước nôi làm trẻ lé." Trẻ sơ sinh nhìn vật gần sẽ quy tụ mắt, và mắt trẻ những tháng đầu còn hay lệch thoáng qua. Không có bằng chứng cho thấy treo đồ chơi gây lé. Treo ở khoảng cách hợp lý, thay đổi vị trí để trẻ nhìn nhiều hướng là đủ.
"Bế con nghiêng một bên mãi sẽ lệch mắt." Tư thế bế không quyết định sự thẳng hàng của mắt. Đổi bên bế tốt cho cổ và vai của cả người bế lẫn trẻ, nhưng không liên quan đến lé.
"Cho trẻ nhìn đèn sáng, nhìn tivi sớm sẽ lé." Ánh sáng chói làm trẻ khó chịu, nheo mắt, nên tránh chiếu thẳng vào mắt trẻ. Nhưng lé không sinh ra từ việc nhìn đèn hay tivi.
"Lé thì lớn lên tự hết." Đây là lời đồn có thể gây hại nhất. Lé giả do sống mũi rộng có thể "hết" khi khuôn mặt phát triển, nhưng lé thật thường không tự khỏi, và chờ đợi có thể làm lỡ thời điểm tốt để xử trí nhược thị.
Lé giả ở trẻ nhỏ: trông lệch mà không lệch
Nhiều cha mẹ lo khi thấy mắt con trông như lệch vào trong, nhất là lúc trẻ nhìn sang một bên. Ở trẻ nhỏ, sống mũi còn rộng và phẳng, nếp da ở khoé mắt trong che bớt phần lòng trắng phía mũi. Khi trẻ nhìn sang trái, mắt trái như "chui" vào trong nếp da, tạo cảm giác bị lé. Tình trạng này gọi là lé giả.
Cách người khám thường phân biệt là quan sát ánh phản chiếu của một nguồn sáng nhỏ trên giác mạc hai mắt: nếu ánh phản chiếu nằm cân đối ở cùng vị trí trên hai mắt, hai mắt thẳng hàng dù trông có vẻ lệch. Ảnh chụp có đèn flash đôi khi cũng cho thấy điều này. Tuy vậy, cha mẹ không nên tự kết luận từ ảnh; người khám có thêm các phép thử che mắt để kiểm tra kỹ.
Trẻ sơ sinh trong vài tháng đầu cũng có thể có lúc mắt lệch thoáng qua vì khả năng phối hợp chưa ổn định. Nếu sau khoảng bốn tháng tuổi mắt vẫn thường xuyên lệch, hoặc lệch cố định một bên ở bất kỳ tuổi nào, đó là lý do đưa trẻ đi khám.
Khi nào cần đi khám nhãn khoa
Danh sách dưới đây không phải để tự chẩn đoán, mà để biết lúc nào không nên chờ:
- Trẻ trên bốn tháng tuổi vẫn có một mắt lệch vào trong, ra ngoài, lên hoặc xuống, dù chỉ thỉnh thoảng.
- Trẻ hay nghiêng đầu, xoay mặt khi nhìn, hoặc nhắm một mắt khi ra nắng.
- Ảnh chụp có đèn cho thấy đồng tử một bên phản chiếu trắng hoặc khác hẳn bên kia.
- Trẻ va vấp nhiều, cầm nắm đồ vật trượt, kêu nhìn thấy hai hình.
- Gia đình có người bị lé hay nhược thị từ nhỏ.
- Người lớn đột ngột nhìn đôi, một mắt lệch, mi sụp, kèm đau đầu, yếu tay chân hay nói khó: đây là tình huống cần đến cơ sở cấp cứu ngay.
Với trẻ, khám sớm giúp phân biệt lé giả và lé thật, phát hiện tật khúc xạ đi kèm. Với người lớn, lé mới xuất hiện có thể là dấu hiệu của một vấn đề thần kinh hay mạch máu, không phải chuyện chờ xem.
Một lời dọa có mặt ở nhiều nơi
Câu dọa "cứ làm thế rồi mặt sẽ đơ như thế mãi" không phải của riêng người Việt. Ở nhiều nước, cha mẹ cũng dặn con đừng nhăn mặt, đừng lè lưỡi, đừng liếc mắt, kẻo "gió đổi chiều" hay "có ai vỗ vào lưng" thì sẽ kẹt lại vĩnh viễn. Hình thức khác nhau, nhưng cấu trúc giống hệt: một hành động vô hại cộng với một sự kiện ngẫu nhiên bên ngoài sẽ biến khoảnh khắc tạm thời thành mãi mãi.
Sự giống nhau này cho thấy lời đồn không đến từ quan sát y học, mà đến từ nhu cầu chung của người lớn ở khắp nơi: cần một cách nhanh để trẻ ngừng làm điều khiến người lớn khó chịu. Cũng vì thế, các hiệp hội nhãn khoa khi giải đáp lời đồn này đều nói cùng một ý: liếc mắt chơi không gây lé, vì lé có những nguyên nhân hoàn toàn khác.
Biết lời đồn có mặt ở nhiều nơi cũng giúp bạn nhận ra một kiểu lời đồn chung về cơ thể: lấy một trạng thái tạm thời, gắn với một yếu tố ngẫu nhiên đáng sợ, rồi hứa hẹn hậu quả vĩnh viễn. Gặp lời đồn kiểu ấy, câu hỏi nên đặt ra là: cơ chế nào khiến trạng thái tạm thời này bị "khoá" lại? Thường thì không có cơ chế nào cả.
Nói gì với trẻ thay cho lời dọa
Nếu muốn trẻ thôi liếc mắt chọc nhau, bạn không cần dọa. Có thể giải thích đơn giản: liếc mắt làm mắt mỏi và nhìn mờ, chọc bạn như vậy có thể làm bạn buồn, nhất là bạn nào đó đang đeo kính hay có mắt khác mọi người. Cách nói này vừa đúng sự thật, vừa dạy trẻ tôn trọng người khác.
Lời dọa "lé vĩnh viễn" còn có một tác dụng phụ ít ai để ý: nó gắn chữ "lé" với sự trừng phạt, như thể người bị lé là do nghịch dại. Trẻ có mắt lệch thật vì thế dễ bị trêu chọc, và cha mẹ của trẻ đó có khi thấy xấu hổ, ngại đưa con đi khám. Bỏ lời dọa đi cũng là bỏ đi một lớp kỳ thị.
Cuối cùng, nếu trẻ liếc mắt vì thấy vui khi nhìn thế giới nhân đôi, đó cũng là cơ hội để kể cho trẻ nghe hai mắt phối hợp ra sao. Trò nhìn ngón tay trước mũi, nhắm từng mắt để thấy ngón tay nhảy qua lại, là một cách vô hại để trẻ hiểu vì sao có hai mắt thì nhìn được chiều sâu.
Câu hỏi thường gặp
Liếc mắt quá lâu có làm hại cơ mắt không?
Liếc mắt lâu chỉ làm cơ mỏi, có thể hơi nhức quanh mắt hay chóng mặt nhẹ, rồi hết khi thả lỏng. Không có bằng chứng cho thấy việc này làm tổn thương cơ vận nhãn hay gây lé. Nếu sau đó vẫn nhìn đôi kéo dài, nên đi khám vì có thể có nguyên nhân khác.
Trẻ sơ sinh mắt lúc lệch lúc không có bình thường không?
Trong vài tháng đầu, mắt trẻ có thể lệch thoáng qua vì khả năng phối hợp chưa ổn định. Nếu sau khoảng bốn tháng tuổi vẫn thường xuyên lệch, hoặc lúc nào cũng lệch một bên, nên đưa trẻ đi khám nhãn khoa để được kiểm tra.
Lé có di truyền không?
Lé có xu hướng gặp nhiều hơn ở những gia đình đã có người bị lé hoặc có tật khúc xạ, nhưng không phải con của người bị lé đều bị lé. Gia đình có tiền sử nên cho trẻ khám mắt sớm và đều đặn để phát hiện kịp thời nếu có.
Người lớn tự nhiên bị lé có nguy hiểm không?
Lé hoặc nhìn đôi xuất hiện đột ngột ở người lớn có thể do tổn thương dây thần kinh, mạch máu não, bệnh tuyến giáp hay tiểu đường. Đây là tình huống cần đi khám ngay, đặc biệt khi kèm đau đầu dữ dội, yếu liệt hay nói khó thì phải đến cơ sở cấp cứu.
Lé giả có cần điều trị gì không?
Lé giả là hai mắt thực ra thẳng hàng, chỉ trông lệch do hình dạng sống mũi và nếp da khoé mắt, thường bớt dần khi khuôn mặt phát triển. Tuy vậy chỉ người khám mới phân biệt chắc chắn được lé giả và lé thật, nên vẫn cần cho trẻ khám một lần.
Có thể tự kiểm tra lé cho con ở nhà không?
Cha mẹ có thể để ý ánh phản chiếu đèn trên hai mắt trong ảnh chụp, hay xem trẻ có nghiêng đầu khi nhìn không, nhưng đó chỉ là gợi ý để đi khám. Kiểm tra lé đúng cần các phép thử che mắt và đo khúc xạ tại cơ sở nhãn khoa.