NhinThay.comNhìn Thấy
Lời đồn về mắt

Nhìn nhật thực bằng kính râm có an toàn không: vì sao không và cách xem đúng

Không, kính râm không đủ để nhìn nhật thực, kể cả đeo chồng nhiều lớp. Vì sao võng mạc bị tổn thương mà không đau, và những cách xem an toàn tuyệt đối.

Family in a schoolyard in Quang Ngai looking at a pinhole projection of a crescent sun on white paper held low, backs to the sky, dappled leaf shadows on the ground, bright morning

Nhìn nhật thực bằng kính râm là không an toàn, kể cả kính râm rất tối hay đeo chồng nhiều lớp. Kính râm thường ngày được làm để giảm chói trong nắng, không phải để nhìn thẳng vào mặt trời. Lượng ánh sáng lọt qua kính râm vẫn lớn hơn mức an toàn của kính lọc chuyên dụng hàng nghìn lần, đủ để làm tổn thương vùng nhìn trung tâm của võng mạc, và tổn thương đó có thể vĩnh viễn.

Chỉ có hai nhóm cách xem nhật thực được coi là an toàn: nhìn qua kính lọc chuyên dụng đạt chuẩn quốc tế còn nguyên vẹn, hoặc không nhìn mặt trời mà nhìn ảnh của nó chiếu lên một bề mặt. Bài này giải thích vì sao nhật thực nguy hiểm hơn ta tưởng, vì sao mắt không báo đau, những thứ không được dùng, và cách xem an toàn cho cả nhà, đặc biệt là trẻ nhỏ.

Vì sao mặt trời lúc nhật thực vẫn nguy hiểm

Trong nhật thực một phần, mặt trăng che bớt một phần đĩa mặt trời. Phần còn lại vẫn là bề mặt mặt trời với độ sáng y như ngày thường. Chỉ cần một mảnh lưỡi liềm nhỏ còn lộ ra, ánh sáng từ đó vẫn đủ mạnh để gây hại khi được thấu kính của mắt hội tụ thành một điểm trên võng mạc.

Điều khiến nhật thực nguy hiểm hơn ngày thường là hoàn cảnh. Ngày thường, mặt trời chói đến mức ta phản xạ quay đi, nheo mắt, không ai nhìn thẳng lâu. Khi nhật thực, trời tối bớt, cảm giác chói giảm, đồng tử mở rộng hơn, và mọi người lại có lý do để nhìn chằm chằm lên trời trong nhiều phút. Phản xạ tự vệ của mắt bị đánh lừa đúng lúc ta cố tình nhìn.

Ánh sáng hội tụ trên võng mạc gây ra các phản ứng quang hoá làm tổn thương tế bào cảm quang ở điểm vàng, vùng nhỏ chịu trách nhiệm nhìn chi tiết như đọc chữ, nhận khuôn mặt. Tổn thương này được gọi là bệnh võng mạc do mặt trời. Mức độ tuỳ thời gian nhìn và cường độ ánh sáng; có người hồi phục một phần sau nhiều tháng, có người để lại điểm mờ vĩnh viễn ở trung tâm tầm nhìn.

Để hình dung khoảng cách giữa kính râm và kính lọc nhật thực: kính râm thường ngày, tuỳ độ tối, vẫn cho lọt qua từ vài phần trăm đến vài chục phần trăm ánh sáng nhìn thấy, đủ để cảnh vật dưới nắng trông dễ chịu hơn. Kính lọc nhật thực đạt chuẩn chỉ cho lọt một phần cực nhỏ, cỡ một phần trăm nghìn hoặc còn ít hơn nữa, đồng thời chặn cả tia cực tím và hồng ngoại. Hai thứ thuộc hai thế giới khác nhau, không thể bù bằng cách đeo chồng nhiều lớp kính râm.

Võng mạc không biết đau: tổn thương lặng lẽ

Không có cảm giác đau lúc nhìn. Võng mạc không có thụ thể đau. Bạn có thể nhìn mặt trời qua kính râm vài phút mà không thấy gì khác lạ ngoài chói, trong khi tổn thương đang diễn ra.

Triệu chứng thường đến muộn. Dấu hiệu thường xuất hiện sau vài giờ, nhiều khi sáng hôm sau: nhìn mờ ở giữa, có một đốm tối hay đốm sáng ở trung tâm, đường thẳng trông cong vênh, màu sắc nhạt đi. Lúc đó việc nhìn đã xảy ra từ lâu.

Không có cách "rửa" hay chữa nhanh. Không có thuốc nhỏ, bài tập hay mẹo nào đảo ngược được tổn thương ánh sáng trên võng mạc. Vì thế phòng tránh là cách duy nhất có ý nghĩa.

Khi nghi ngờ, đi khám ngay. Sau khi xem nhật thực mà thấy bất kỳ dấu hiệu nào kể trên, đặc biệt là một vùng mờ hay méo ở giữa tầm nhìn, hãy đến bác sĩ nhãn khoa sớm để được khám và theo dõi. Đừng chờ xem có tự hết không.

Những thứ KHÔNG được dùng để nhìn nhật thực

Rất nhiều cách "tự chế" được truyền tai trước mỗi lần có nhật thực. Bảng dưới đây liệt kê những thứ phổ biến nhất, tất cả đều không an toàn.

Thứ hay được dùngVì sao không an toàn
Kính râm, kể cả loại phân cực, đeo chồng hai ba cáiGiảm chói cho mắt khi nhìn cảnh vật, nhưng vẫn cho lọt quá nhiều ánh sáng, gồm cả tia hồng ngoại không nhìn thấy
Phim chụp X quang, phim âm bản cũĐộ tối không đồng đều, không biết chắc lượng ánh sáng và tia hồng ngoại lọt qua
Kính hun khói bằng đèn dầu, nếnLớp muội mỏng dày không đều, dễ bong, không kiểm soát được
Đĩa CD, giấy bóng kính màu, túi nilon nhiều lớpKhông phải vật liệu lọc sáng, nhiều chỗ mỏng cho ánh sáng mạnh đi qua
Chậu nước pha mực để nhìn bóng phản chiếuMặt nước phản chiếu vẫn rất sáng, nhìn lâu vẫn hại
Kính hàn không rõ cấp độ tốiNhiều loại kính hàn thông thường không đủ tối; người dùng khó biết chắc loại mình đang cầm
Ống nhòm, máy ảnh có kính ngắm quang học, kính thiên văn không có tấm lọc phía trướcThấu kính gom ánh sáng lại, mạnh hơn nhiều lần so với nhìn bằng mắt thường; nguy hiểm tức thì

Một sai lầm hay gặp: đeo kính xem nhật thực rồi nhìn qua ống nhòm hay máy ảnh. Ánh sáng đã được thấu kính hội tụ có thể làm hỏng tấm lọc trong khoảnh khắc và đi thẳng vào mắt. Thiết bị quang học chỉ dùng được khi có tấm lọc mặt trời chuyên dụng gắn chắc ở phía trước, do người có kinh nghiệm lắp đặt.

Cách xem nhật thực an toàn

Hai nhóm cách dưới đây là những gì các tổ chức thiên văn và nhãn khoa khuyến nghị. Làm theo đúng thứ tự kiểm tra:

  1. Kính xem nhật thực đạt chuẩn quốc tế ISO 12312-2. Mua từ nơi đáng tin, vì đã có kính giả ghi chuẩn sai. Trước khi dùng, soi kỹ: tròng phải nguyên vẹn, không trầy xước, không thủng lỗ, không bong khỏi gọng. Đeo kính trong cũ bên dưới được, nhưng kính xem nhật thực phải che kín mắt.
  2. Đeo kính trước khi ngước lên, cúi xuống rồi mới bỏ ra. Đứng yên, quay mặt xuống, đeo kính, rồi mới nhìn lên mặt trời. Xem xong, quay đi chỗ khác rồi mới tháo kính. Không bao giờ tháo kính khi đang nhìn về phía mặt trời.
  3. Chiếu ảnh qua lỗ kim. Đục một lỗ nhỏ trên tấm bìa, quay lưng về phía mặt trời, để ánh sáng đi qua lỗ chiếu lên tờ giấy trắng cách đó một khoảng. Bạn nhìn ảnh lưỡi liềm trên giấy, không nhìn mặt trời.
  4. Tận dụng bóng lá cây và các lỗ nhỏ có sẵn. Khe giữa lá cây, rổ đan, vá có lỗ đều hoạt động như lỗ kim, tạo hàng loạt hình lưỡi liềm nhỏ trên mặt đất.
  5. Xem qua truyền hình trực tiếp hoặc màn hình. Nhìn ảnh trên màn hình điện thoại, tivi là an toàn cho mắt; chỉ đừng nhìn qua kính ngắm quang học của máy ảnh.

Nhật thực quan sát được ở Việt Nam phần lớn là nhật thực một phần, khi đó không có lúc nào an toàn để bỏ kính. Chỉ trong pha toàn phần, khi mặt trời bị che kín hoàn toàn, các tổ chức thiên văn mới nói có thể nhìn bằng mắt thường trong khoảng thời gian rất ngắn, và phải đeo lại kính trước khi mặt trời ló ra. Với người không có kinh nghiệm, cách an toàn tuyệt đối là không bỏ kính hay rời mắt khỏi ảnh chiếu trong suốt buổi xem.

Trẻ em và nhật thực: giám sát từng phút

Trẻ em là nhóm dễ bị tổn thương nhất khi có nhật thực. Mắt trẻ trong hơn, cho nhiều ánh sáng đến võng mạc hơn người lớn. Trẻ tò mò, dễ tháo kính ra "xem cho rõ", dễ quên lời dặn khi đông người, và thường không diễn tả được rằng mình nhìn thấy một đốm mờ.

Vì vậy, với trẻ nhỏ, phương pháp chiếu ảnh qua lỗ kim hay xem qua màn hình thường dễ kiểm soát hơn kính. Nếu cho trẻ dùng kính xem nhật thực, người lớn nên tự kiểm tra kính, đeo giúp, đứng cạnh suốt thời gian xem, và đặt luật rõ ràng: muốn tháo kính thì cúi xuống trước. Không để trẻ tự cầm ống nhòm, máy ảnh, hay đứng xem một mình ngoài sân.

Ở trường học, cách làm an toàn là tổ chức xem theo nhóm có giáo viên giám sát, chuẩn bị sẵn các tấm bìa lỗ kim, và giải thích trước cho học sinh vì sao không được nhìn thẳng. Một buổi xem nhật thực được chuẩn bị kỹ là dịp rất tốt để trẻ thấy bầu trời vận hành ra sao, mà không phải đánh đổi bằng đôi mắt.

Ngày thường cũng không nhìn thẳng mặt trời

Lời đồn về kính râm và nhật thực có một người anh em ít được để ý: ý nghĩ rằng ngày thường nhìn mặt trời một chút cũng không sao, hay nhìn mặt trời lúc bình minh giúp mắt khoẻ. Một số trào lưu thậm chí cổ vũ "ngắm mặt trời" như một phương pháp sức khoẻ. Nguyên lý vật lý không thay đổi: nhìn thẳng vào mặt trời, dù lúc nào, cũng là hội tụ một nguồn sáng cực mạnh lên điểm vàng.

Lúc mặt trời mọc hay lặn, ánh sáng đi qua nhiều lớp khí quyển hơn nên yếu đi và đỏ hơn, cảm giác ít chói hơn. Nhưng "ít chói hơn" không đồng nghĩa với an toàn khi nhìn chằm chằm lâu. Ngắm cảnh hoàng hôn, chụp ảnh khung cảnh là chuyện bình thường; nhìn trừng trừng vào đĩa mặt trời trong nhiều phút là chuyện khác.

Kính râm vẫn có ích trong đời sống hằng ngày, nhất là loại chặn tia cực tím, để giảm chói và bảo vệ mắt khỏi tia cực tím khi ra nắng. Chỉ cần nhớ rằng chức năng của nó là giúp bạn nhìn cảnh vật dưới nắng dễ chịu hơn, không phải để biến mặt trời thành thứ có thể nhìn thẳng vào.

Câu hỏi thường gặp

Nhìn nhật thực chỉ vài giây bằng mắt thường có sao không?

Không có khoảng thời gian nào được coi là an toàn khi nhìn thẳng vào phần mặt trời còn lộ ra. Tổn thương phụ thuộc thời gian và cường độ, và có thể xảy ra trong thời gian ngắn. Cách an toàn là không nhìn thẳng, chỉ nhìn qua kính lọc đạt chuẩn hoặc nhìn ảnh chiếu.

Kính xem nhật thực mua từ lần trước còn dùng được không?

Có thể dùng nếu kính đạt chuẩn ISO 12312-2, mua từ nơi đáng tin và tròng còn nguyên vẹn. Hãy soi kỹ: có vết xước, lỗ thủng, nếp gấp hay bong khỏi gọng thì bỏ đi. Kính không rõ nguồn gốc thì không nên mạo hiểm.

Chụp nhật thực bằng điện thoại có hại mắt không?

Nhìn ảnh mặt trời trên màn hình điện thoại không hại mắt. Tuy nhiên chĩa camera thẳng vào mặt trời lâu có thể làm hỏng cảm biến máy. Điều cần tránh là ngước nhìn mặt trời trong lúc canh khung hình, vì lúc đó bạn đang nhìn bằng mắt thường.

Sau khi xem nhật thực thấy chói mắt có phải đã bị tổn thương?

Thấy dư ảnh hay chói thoáng qua vài phút có thể chỉ là phản ứng bình thường. Nhưng nếu nhìn mờ ở giữa, thấy đốm tối, đường thẳng bị cong hay màu sắc thay đổi, kéo dài hơn vài giờ, hãy đi khám bác sĩ nhãn khoa sớm.

Nhật thực toàn phần thì có được tháo kính không?

Chỉ trong pha toàn phần, khi mặt trời bị che kín hoàn toàn, các tổ chức thiên văn mới cho rằng có thể nhìn bằng mắt thường trong thời gian rất ngắn. Pha này chỉ có ở một dải hẹp và kéo dài ít phút. Ở mọi pha một phần, kể cả gần toàn phần, luôn phải dùng kính lọc.

Đeo hai cái kính râm chồng lên nhau có đủ tối không?

Không. Hai lớp kính râm vẫn cho lọt nhiều hơn mức an toàn rất nhiều, và không chặn được tia hồng ngoại. Kính lọc nhật thực được chế tạo đặc biệt, giảm ánh sáng xuống mức cực thấp, không thể thay bằng cách chồng kính thường.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138