Mắt cú mèo không tròn như mắt người mà dài như hai ống nhòm ngắn cắm vào hộp sọ, to đến mức gần như không xoay được trong hốc. Muốn nhìn sang hướng khác, cú phải xoay cả đầu, và cổ cú được cấu tạo để xoay rất xa mà không làm đứt dòng máu lên não. Đôi mắt ấy nhạy sáng hơn mắt người, nhưng không nhiều lần như ta hay tưởng; trong bóng tối gần như hoàn toàn, thứ giúp nhiều loài cú bắt chuột là đôi tai.
Bài này giải thích hình dạng mắt cú, cơ chế cổ xoay đã được các nhà nghiên cứu y khoa mổ xẻ kỹ, cú nhìn đêm giỏi đến đâu theo các phép đo, vì sao lời đồn “cú mù ban ngày” không đúng, và những gì bạn có thể quan sát nếu nhà gần một cánh đồng có cú lợn săn đêm.
Mắt hình ống: thêm ánh sáng, mất khả năng đảo mắt
Để thấy trong đêm, mắt cần thấu kính và giác mạc thật lớn để gom nhiều ánh sáng, cùng một khoảng cách đủ dài từ thấu kính tới võng mạc để ảnh to và rõ. Nếu giữ nguyên hình cầu như mắt người, một con mắt như vậy sẽ phải to gần bằng cả cái đầu cú. Tiến hoá chọn một lời giải khác: giữ phần trước rộng và phần đáy võng mạc lớn, còn phần giữa thắt lại như cái ống. Mắt cú nhìn từ bên cạnh trông giống chiếc đèn pin hơn là quả bóng.
Mắt hình ống được giữ chặt trong hốc bởi một vòng xương nhỏ, nên gần như không đảo được. Người liếc mắt sang bên mà không cần quay đầu; cú thì không. Mọi thay đổi hướng nhìn của cú đều đi qua cổ. Đó là lý do bạn thấy cú quay đầu nhanh và xa đến mức trông kỳ lạ, và cũng là lý do cú hay lắc đầu, nhấp nhổm khi nhìn một vật lạ: mỗi cử động cho hai mắt một góc nhìn mới để ước lượng khoảng cách.
Hai mắt cú hướng gần như thẳng ra trước, giống người hơn hầu hết các loài chim khác. Vùng nhìn chung của hai mắt vì vậy khá rộng, phù hợp để ước lượng khoảng cách khi lao vào con mồi. Đổi lại, tầm nhìn tổng cộng của cú hẹp hơn nhiều so với chim sẻ hay bồ câu, và cổ xoay chính là cách bù lại.
Cổ cú xoay xa đến đâu và vì sao không bị nghẽn máu
Biên độ rất lớn. Các mô tả phổ biến cho rằng cú có thể xoay đầu tới khoảng hai trăm bảy mươi độ, đủ để nhìn qua vai ra phía sau rồi thêm một đoạn nữa. Cú không xoay được trọn một vòng như các đoạn phim chỉnh sửa trên mạng.
Cổ cú có nhiều đốt sống hơn người. Người có bảy đốt sống cổ, cú có mười bốn. Nhiều đốt hơn cho phép chia nhỏ góc xoay cho từng khớp, giống một sợi xích nhiều mắt uốn dễ hơn một thanh ít mắt.
Mạch máu được bảo vệ đặc biệt. Năm 2013, một nhóm nghiên cứu ở Đại học Johns Hopkins chụp mạch máu và mổ khảo sát cú đã chết tự nhiên. Họ thấy lỗ xương dẫn động mạch cổ của cú rộng hơn động mạch nhiều lần, tạo đệm cho mạch máu khi xoay, và động mạch ở gốc đầu có thể phình ra như bể chứa để giữ máu cho não và mắt trong lúc cổ xoắn.
Có nhiều đường nối dự phòng. Hệ mạch máu ở đầu cú có các nhánh nối với nhau, nên khi một đường bị ép lúc xoay, máu vẫn đi đường khác. Ở người, xoay cổ đột ngột và mạnh có thể gây tổn thương động mạch; cấu tạo của cú cho thấy vì sao chúng tránh được điều đó.
Cú nhìn đêm giỏi đến đâu
Nhiều người nghĩ cú nhìn đêm giỏi gấp hàng chục, hàng trăm lần người. Các phép đo kinh điển của nhà nghiên cứu thị giác chim Graham Martin trên loài cú rừng ở châu Âu cho một bức tranh khiêm tốn hơn: ngưỡng ánh sáng tối thiểu để cú thấy chỉ thấp hơn người vài lần. Lợi thế của cú không nằm ở chỗ thấy được nơi người hoàn toàn mù, mà ở chỗ vẫn nhìn được hình dạng và chuyển động khá rõ trong mức sáng mà người bắt đầu chỉ thấy lờ mờ.
Võng mạc cú dày đặc tế bào que và ít tế bào nón, nên cú được cho là thấy màu nghèo nàn. Mắt cú cũng không có lớp phản quang mạnh như mắt mèo, vì vậy khi rọi đèn, mắt cú thường chỉ ánh đỏ nhạt hoặc gần như không ánh, khác hẳn đôi mắt xanh lục của mèo trong đêm. Đây là một mẹo nhỏ để phân biệt khi đi soi động vật ban đêm.
Còn với những đêm thật tối, trong rừng rậm không trăng, mắt cú cũng chịu thua. Thí nghiệm nổi tiếng của Roger Payne đầu những năm 1970 đặt cú lợn trong phòng tối hoàn toàn, rải lá khô trên sàn và thả chuột vào. Cú vẫn bắt trúng chuột chỉ nhờ tiếng sột soạt. Khi con chuột kéo theo một nắm giấy tạo tiếng động ở phía sau, cú vồ vào nắm giấy chứ không vồ vào chuột, chứng tỏ nó định vị bằng âm thanh chứ không phải bằng mắt hay hơi nóng.
Mắt và tai cú: ai làm việc gì
Cú là ví dụ đẹp về hai giác quan chia việc với nhau. Bảng dưới tóm tắt những điểm đã được mô tả kỹ ở cú lợn, loài phổ biến ở đồng ruộng Việt Nam và được nghiên cứu nhiều nhất thế giới.
| Bộ phận | Đặc điểm | Vai trò khi săn |
|---|---|---|
| Mắt hình ống, hướng ra trước | Nhạy sáng hơn người vài lần, ít nón, nhiều que | Định hướng bay, nhận vật cản, thấy con mồi khi có trăng sao |
| Đĩa mặt hình trái tim | Lông xếp thành chảo thu âm | Gom âm thanh về hai lỗ tai |
| Hai lỗ tai lệch cao thấp | Một bên cao, một bên thấp | Xác định con mồi cao hay thấp nhờ chênh âm hai tai |
| Lông cứng quanh mỏ | Nhạy chạm | Cảm nhận con mồi ở sát mỏ, nơi mắt không lấy nét được |
| Lông cánh mép răng cưa | Làm dịu tiếng gió | Bay êm để không át tiếng con mồi và không bị phát hiện |
Chi tiết lông cứng quanh mỏ cho thấy một điểm yếu ít ai biết: cú viễn thị, khó nhìn rõ vật ở thật gần. Khi đã bắt được mồi, cú dựa vào xúc giác nhiều hơn mắt, giống cách mèo dùng ria.
Cú có mù ban ngày không
Lời đồn cú mù ban ngày có lẽ bắt nguồn từ dáng cú ngồi im lìm, mắt lim dim trên cành giữa trưa. Thực ra cú đang nghỉ, và khép bớt mí để chắn sáng. Mắt cú vẫn hoạt động tốt ban ngày; đồng tử co lại để giảm ánh sáng như mắt mọi loài. Nếu bị làm phiền, cú bay đi tránh vật cản bình thường, và nhiều đàn chim nhỏ biết điều đó nên kéo nhau đến kêu inh ỏi, xua cú đi khỏi khu vực của chúng.
Không phải loài cú nào cũng sống về đêm. Một số loài cú nhỏ, trong đó có những loài cú vọ ở Việt Nam, săn cả lúc sáng sớm và chiều muộn, thậm chí giữa ban ngày. Ở các vùng gần cực, nơi mùa hè gần như không có đêm, có những loài cú săn mồi dưới ánh mặt trời suốt nhiều tháng.
Có một giả thuyết thú vị về màu mắt cú: mống mắt vàng hay gặp ở loài hoạt động ban ngày, cam ở loài hoạt động lúc chạng vạng, nâu sẫm ở loài sống hẳn về đêm. Một nghiên cứu so sánh công bố năm 2022 thấy có mối liên hệ như vậy ở nhiều loài cú, nhưng vẫn có ngoại lệ và cơ chế chưa rõ. Bạn nên coi đây là xu hướng thống kê, không phải quy tắc để đoán giờ săn của một con cú cụ thể.
Vì sao người thấy cú có vẻ “thông thái”
Trong nhiều nền văn hoá phương Tây, cú là biểu tượng của sự hiểu biết; ở Hy Lạp cổ, cú gắn với nữ thần trí tuệ Athena. Hình ảnh này có lẽ không ngẫu nhiên. Cú là một trong rất ít loài chim có hai mắt nằm trên một mặt phẳng phía trước, giữa là chiếc mỏ nhỏ cụp xuống như sống mũi, xung quanh là đĩa lông giống khuôn mặt. Não người được “lập trình” để nhận ra gương mặt rất nhanh, nên nhìn một con cú, ta thấy ngay một khuôn mặt đang chăm chú nhìn lại.
Thêm vào đó, cú phải xoay cả đầu để nhìn, nên mỗi lần đổi hướng đều chậm rãi, có chủ đích, giống cử chỉ của một người đang suy nghĩ. Đôi mắt to, đồng tử mở rộng trong bóng râm còn gợi nét “ngây thơ chăm chú” mà người thường gán cho trẻ nhỏ. Tất cả là đặc điểm thị giác của một thợ săn đêm, không nói gì về trí thông minh của cú.
Thực tế, các nghiên cứu hành vi xếp cú ở mức bình thường trong giới chim về khả năng giải quyết vấn đề, kém hơn quạ hay vẹt, những loài có khuôn mặt ít “giống người” hơn nhiều. Đây là một ví dụ thú vị về cách mắt người đọc khuôn mặt và gán ý nghĩa cho những gì chỉ là hình học của hộp sọ.
Quan sát cú ngoài tự nhiên mà không làm phiền chúng
Ở nhiều vùng nông thôn, cú lợn làm tổ trong mái nhà kho, gác chuông cũ hoặc hốc cây và săn chuột trên đồng. Chúng giúp nhà nông khá nhiều. Nếu muốn quan sát:
- Chọn đêm có trăng, đứng yên ở mép ruộng hoặc gần bãi cỏ trống, nơi cú hay bay lượn thấp tìm chuột.
- Dùng đèn pin có lớp lọc đỏ hoặc để đèn ở mức thấp nhất, chiếu xiên chứ không rọi thẳng vào mắt cú.
- Nghe trước khi nhìn: cú lợn có tiếng kêu khàn rít dài, khác hẳn tiếng hú của nhiều loài cú khác.
- Không đến sát tổ trong mùa sinh sản, không trèo vào mái nhà kho để xem chim non.
- Không bẫy, không nuôi cú hoang. Nhiều loài chim săn mồi ở Việt Nam thuộc diện được bảo vệ, và cú bị nuôi nhốt thường suy yếu nhanh.
Nếu nhặt được cú bị thương hoặc cú non rơi khỏi tổ, đặt vào hộp giấy có lỗ thở ở nơi tối và yên tĩnh, rồi liên hệ kiểm lâm hoặc trung tâm cứu hộ động vật gần nhất thay vì tự cho ăn.
Câu hỏi thường gặp
Cú mèo xoay đầu được bao nhiêu độ?
Các mô tả phổ biến cho biết cú xoay đầu được tới khoảng hai trăm bảy mươi độ. Cú không xoay được trọn vòng. Cổ cú có mười bốn đốt sống, gấp đôi người, cùng hệ mạch máu đặc biệt giúp máu vẫn lên não khi cổ xoắn.
Vì sao cú phải xoay đầu mà không đảo mắt?
Mắt cú hình ống, rất to so với hộp sọ và được một vòng xương giữ chặt, nên gần như không đảo được trong hốc. Muốn đổi hướng nhìn, cú phải xoay cả đầu.
Cú có nhìn thấy trong bóng tối hoàn toàn không?
Không. Mắt cú chỉ nhạy hơn mắt người vài lần theo các phép đo. Trong bóng tối hoàn toàn, những loài như cú lợn săn mồi nhờ thính giác cực tốt, xác định vị trí con mồi chỉ bằng tiếng động.
Cú có bị mù ban ngày không?
Không. Cú vẫn nhìn được ban ngày, chỉ là nhiều loài nghỉ ngơi lúc đó và khép bớt mí mắt để chắn sáng. Một số loài cú nhỏ còn săn mồi vào ban ngày.
Vì sao mắt cú không phát sáng như mắt mèo khi rọi đèn?
Mắt cú không có lớp phản quang mạnh như mắt mèo, nên khi bị đèn chiếu, mắt cú thường chỉ ánh đỏ nhạt hoặc gần như tối. Đây là một dấu hiệu giúp phân biệt cú với thú ăn thịt nhỏ khi soi đèn ban đêm.
Cú có nhìn thấy màu không?
Võng mạc cú có ít tế bào nón nên khả năng nhìn màu được cho là hạn chế, nhất là vào ban đêm khi tế bào nón gần như không hoạt động. Mức độ cú dùng màu vào ban ngày vẫn chưa được nghiên cứu kỹ ở nhiều loài.