NhinThay.comNhìn Thấy
Thị giác trong thiết kế

Mắt người lớn tuổi nhìn chữ thế nào: thiết kế nhãn, thực đơn, biểu mẫu dễ đọc hơn

Mắt thay đổi theo tuổi ra sao: lão thị, đồng tử nhỏ lại, thuỷ tinh thể ngả vàng, nhạy chói; và cách làm nhãn, thực đơn, biểu mẫu để người lớn tuổi đọc dễ.

Elderly woman in a Hue house holding a small medicine box at arm length beside a window, face turned away, soft natural light on a wooden table

Người lớn tuổi khó đọc chữ nhỏ không chỉ vì "mắt kém" chung chung mà vì nhiều thay đổi cùng lúc: mắt mất dần khả năng điều tiết nhìn gần, đồng tử nhỏ lại nên ít ánh sáng vào võng mạc, thuỷ tinh thể ngả vàng và đục nhẹ làm ánh sáng tán xạ, và độ nhạy với tương phản giảm. Những thay đổi này diễn ra ở hầu hết mọi người, kể cả người không có bệnh mắt nào.

Hiểu từng thay đổi giúp người làm nhãn sản phẩm, thực đơn, tờ hướng dẫn, biểu mẫu hành chính hay đơn giản là con cháu in lịch uống thuốc cho ông bà biết nên chỉnh chỗ nào. Bài viết ở mức thường thức thị giác, không thay cho việc khám mắt. Khi người lớn tuổi nhìn mờ đột ngột, thấy chớp sáng, mảng đen, méo hình hay đau mắt, cần đi khám bác sĩ nhãn khoa sớm.

Bốn thay đổi chính của mắt theo tuổi

Lão thị: không còn nhìn gần rõ. Thuỷ tinh thể bên trong mắt phải phồng lên để lấy nét vật ở gần. Theo tuổi, nó cứng dần và mất khả năng này. Hầu hết mọi người bắt đầu thấy rõ từ khoảng tuổi bốn mươi đến bốn mươi lăm: phải đưa tờ giấy ra xa mới đọc được. Đây là thay đổi bình thường, được bù bằng kính đọc sách theo chỉ định của cơ sở nhãn khoa.

Đồng tử nhỏ lại. Cơ giãn đồng tử yếu dần theo tuổi, nên đồng tử của người lớn tuổi nhỏ hơn người trẻ trong cùng điều kiện ánh sáng. Lượng ánh sáng tới võng mạc giảm đáng kể; các ước tính thường được dẫn cho thấy võng mạc của người sáu mươi tuổi nhận chỉ khoảng một phần ba lượng ánh sáng so với người hai mươi tuổi. Căn phòng mà người trẻ thấy đủ sáng có thể là tối với người lớn tuổi.

Thuỷ tinh thể ngả vàng và tán xạ ánh sáng. Thuỷ tinh thể dần ngả màu vàng, hấp thụ bớt ánh sáng xanh lam và tím. Các vùng đục nhẹ trong thuỷ tinh thể làm ánh sáng bị tán xạ, phủ một lớp mờ lên hình ảnh, nhất là khi có nguồn sáng mạnh trong tầm nhìn. Khi đục nhiều tới mức ảnh hưởng thị lực, đó là đục thuỷ tinh thể, cần bác sĩ đánh giá.

Độ nhạy tương phản giảm, thích nghi chậm hơn. Người lớn tuổi cần chênh lệch sáng tối lớn hơn để phân biệt chữ với nền, và mất lâu hơn để mắt quen khi đi từ chỗ sáng vào chỗ tối hay ngược lại. Một tấm biển chữ xám nhạt dễ đọc với người ba mươi tuổi có thể gần như trắng trơn với người bảy mươi tuổi.

Mỗi thay đổi kéo theo một yêu cầu thiết kế

Bảng dưới nối từng thay đổi sinh lý với hệ quả khi đọc và cách chỉnh tương ứng. Đây là cách nghĩ để tự áp dụng cho bất kỳ ấn phẩm nào, thay vì nhớ một danh sách quy tắc rời rạc.

Thay đổi của mắtHệ quả khi đọcCách chỉnh trong thiết kế
Lão thịChữ nhỏ ở khoảng cách cầm tay bị mờTăng cỡ chữ thân bài, đặc biệt trên bao bì, nhãn thuốc, hoá đơn
Đồng tử nhỏ, ít ánh sángCần nhiều ánh sáng hơn để đọc cùng một trangTăng tương phản; tránh mực nhạt, giấy xám; đặt bảng thông báo nơi đủ đèn
Thuỷ tinh thể ngả vàngXanh lam và tím khó phân biệt, xanh lam đậm dễ lẫn với đenKhông dùng xanh lam – tím hay xanh lam – xanh lá để phân biệt thông tin
Tán xạ ánh sángChói khi có giấy bóng, mặt kính, đèn rọiDùng giấy mờ, tránh phủ bóng; tránh chữ trắng mảnh trên nền đen lớn
Tương phản kémChữ mảnh, chữ xám, chữ trên ảnh tan vào nềnChữ nét đậm vừa, màu sẫm, nền trơn
Thích nghi chậmBước vào phòng tối không đọc được ngayChiếu sáng đều, tránh chênh lệch lớn giữa các khu vực

Điểm đáng chú ý là phần lớn các cách chỉnh này cũng làm ấn phẩm dễ đọc hơn với người trẻ trong điều kiện xấu, như đọc dưới nắng, đọc vội, đọc trên xe. Thiết kế cho mắt người lớn tuổi hiếm khi làm mất gì với người khác.

Cỡ chữ là cần, nhưng tương phản thường quan trọng hơn

Phản xạ đầu tiên khi làm tài liệu cho người lớn tuổi là phóng to chữ. Điều này đúng, nhưng chưa đủ. Một tờ hướng dẫn chữ lớn in mực xám nhạt trên giấy kem bóng có thể khó đọc hơn bản chữ vừa in đen trên giấy trắng mờ. Với mắt nhận ít ánh sáng và tán xạ nhiều, chênh lệch sáng tối là thứ đầu tiên bị bào mòn, và cũng là thứ dễ khôi phục nhất bằng thiết kế.

Những lỗi phổ biến trên bao bì và tờ rơi tại Việt Nam thường không nằm ở cỡ chữ mà ở chỗ đặt chữ: chữ trắng nhỏ trên ảnh món ăn nhiều chi tiết, chữ vàng trên nền cam, chữ nhũ ánh kim chỉ đọc được ở một góc nghiêng nhất định, chữ in chìm trên bìa. Với mắt người lớn tuổi, những kiểu này gần như mất chữ hoàn toàn.

Thứ tự ưu tiên hợp lý khi sửa một ấn phẩm: trước hết là chữ sẫm trên nền sáng trơn, không đè lên ảnh; sau đó là nét chữ đủ đậm, không quá mảnh; rồi mới tới cỡ chữ và khoảng cách dòng. Làm đúng hai bước đầu, nhiều ấn phẩm trở nên đọc được mà không cần thay đổi bố cục.

Cũng cần nhớ rằng chữ to lên thì chỗ trên trang hết nhanh hơn. Thay vì thu nhỏ lại để nhét đủ nội dung, hãy cắt bớt nội dung hoặc chia sang trang thứ hai. Một tờ hướng dẫn hai trang đọc được luôn có ích hơn một trang chật kín mà người cần đọc nhất lại không đọc nổi.

Những chỗ người lớn tuổi hay vấp nhất

Có những loại giấy tờ mà người lớn tuổi phải đọc thường xuyên, và lỗi đọc nhầm ở đó gây hậu quả thật. Danh sách dưới đây giúp bạn biết nên kiểm kỹ chỗ nào khi chuẩn bị giấy tờ cho ông bà, cha mẹ.

  • Nhãn và tờ hướng dẫn thuốc: liều dùng, số lần mỗi ngày, cách dùng thường in rất nhỏ. Khi được bác sĩ, dược sĩ kê và hướng dẫn, có thể chép lại phần liều và giờ uống ra một tờ chữ lớn dán cạnh hộp thuốc, nhưng phải chép đúng y lời dặn, không tự diễn giải.
  • Hoá đơn điện nước, sao kê: con số quan trọng nằm lẫn trong bảng nhiều cột chữ nhỏ.
  • Biểu mẫu hành chính: ô điền nhỏ, nhãn chữ xám, hướng dẫn in nghiêng chữ mảnh.
  • Điều khiển thiết bị: nút trên điều khiển tivi, máy giặt, nồi cơm thường in chữ nhỏ màu nhạt trên nền nhựa đen hoặc bạc.
  • Thực đơn, bảng giá: chữ trang trí, nền tối, ánh đèn vàng mờ trong quán.
  • Lịch hẹn, giấy hẹn tái khám: ngày giờ không nổi bật so với phần còn lại.

Với những thứ này, một bản chép tay hay in lại phần quan trọng bằng chữ lớn, mực đen, giấy trắng mờ, dán ở chỗ đủ sáng, thường giúp nhiều hơn mọi cải tiến khác. Nếu ông bà vẫn khó đọc dù chữ đã lớn và rõ, đó là dấu hiệu nên đưa đi khám mắt.

Làm lại một tờ hướng dẫn cho người lớn tuổi

Quy trình dưới đây dùng được cho tờ dặn dò trong nhà, thông báo ở nhà văn hoá khu phố, hay tài liệu của phòng khám, cửa hàng có nhiều khách lớn tuổi.

  1. Lọc nội dung. Giữ lại những gì người đọc cần làm hoặc cần nhớ; cắt phần giới thiệu, trang trí, khẩu hiệu.
  2. Chọn kiểu chữ đơn giản, nét đều. Tránh chữ viết tay trang trí, chữ nén hẹp, chữ quá mảnh; ưu tiên kiểu chữ có độ cao chữ x lớn và dấu tiếng Việt rõ.
  3. Đặt chữ đen hoặc xanh đen trên nền trắng hay ngà, giấy không bóng. Không đặt chữ đè lên ảnh.
  4. Tăng cỡ chữ thân bài và khoảng cách dòng. Thông tin quan trọng nhất như ngày giờ, số lượng đặt ở dòng riêng, chữ đậm.
  5. Không dùng màu để phân biệt thông tin. Nếu dùng màu, luôn kèm chữ hoặc biểu tượng; tránh cặp xanh lam – tím, xanh lam – xanh lá.
  6. Căn trái, tránh dàn đều hai bên. Dàn đều tạo khoảng trắng lộn xộn giữa các chữ, làm mắt dễ lạc dòng.
  7. Thử với chính người đọc. Đưa bản in cho một người lớn tuổi đọc ở đúng chỗ sẽ dùng, quan sát họ có phải nheo mắt, đưa giấy ra xa hay ra chỗ sáng không.

Bước cuối là bước hay bị bỏ qua nhất, nhưng cũng là bước cho nhiều thông tin nhất. Nó không chấm điểm ai, chỉ cho bạn biết bản in đã đủ tốt chưa.

Màn hình cũng cần nghĩ như vậy

Điện thoại và máy tính bảng có lợi thế lớn với người lớn tuổi: phóng to chữ được, tăng độ sáng được, nhiều máy có chế độ chữ đậm và tương phản cao. Nhưng nhiều ứng dụng và trang web dùng chữ xám nhạt, cỡ nhỏ cố định, biểu tượng không có chữ đi kèm, khiến các cài đặt đó không phát huy tác dụng.

Ở phía người dùng, con cháu có thể giúp ông bà tăng cỡ chữ hệ thống, bật chữ đậm, giảm bớt biểu tượng trên màn hình chính, và đặt độ sáng tự động tắt nếu ông bà hay dùng trong phòng tối. Ở phía người làm nội dung, những nguyên tắc trên giấy vẫn đúng: tương phản rõ, chữ đủ đậm, nút bấm có chữ chứ không chỉ có biểu tượng, và đừng trông chờ người dùng tự tìm cài đặt.

Một điểm riêng của màn hình là ánh sáng phát ra từ chính nó. Trong phòng tối, màn hình sáng chói trên nền trắng có thể gây khó chịu với mắt tán xạ nhiều; giảm độ sáng hoặc dùng nền tối có thể dễ chịu hơn với một số người. Không có một cài đặt đúng cho tất cả; cách tốt nhất là thử cùng người dùng và giữ lại cài đặt họ thấy dễ chịu nhất.

Câu hỏi thường gặp

Kính lão mua sẵn có dùng thay kính đo được không?

Kính đọc sách bán sẵn có thể giúp một số người lão thị đơn thuần, nhưng không bù được cận, viễn, loạn thị hay chênh lệch giữa hai mắt. Nên khám mắt để biết độ chính xác và kiểm tra các bệnh mắt hay gặp ở tuổi trung niên trở lên, rồi mới chọn kính phù hợp.

Vì sao ông bà thấy đèn xe ban đêm chói hơn trước?

Thuỷ tinh thể có tuổi tán xạ ánh sáng nhiều hơn, nên nguồn sáng mạnh như đèn pha tạo quầng chói lan rộng. Nếu chói tăng nhanh hoặc kèm nhìn mờ, có thể là dấu hiệu đục thuỷ tinh thể, nên đi khám bác sĩ nhãn khoa để được đánh giá.

Chữ in hoa toàn bộ có dễ đọc hơn cho người lớn tuổi không?

Không hẳn. Chữ hoa toàn bộ trông to nhưng đoạn dài đọc chậm hơn chữ thường, và dấu tiếng Việt trên chữ hoa thường bị thu nhỏ. Nên dùng chữ thường viết hoa đầu câu cho đoạn văn, chỉ in hoa vài từ ngắn cần nổi bật.

Đèn nào giúp người lớn tuổi đọc sách dễ hơn?

Ánh sáng đủ mạnh chiếu thẳng lên trang giấy, từ phía bên hoặc phía sau vai, không chiếu vào mắt, thường giúp rõ rệt. Nên tránh đèn đặt sao cho mặt giấy bóng phản chiếu. Ngoài đèn đọc, chiếu sáng chung trong phòng đủ đều giúp mắt không phải thích nghi liên tục.

Ở tuổi nào nên bắt đầu thiết kế "cho người lớn tuổi"?

Lão thị bắt đầu rõ từ khoảng bốn mươi tuổi, nên một tỉ lệ lớn người đọc bất kỳ ấn phẩm đại chúng nào đã có mắt bắt đầu thay đổi. Thực tế, thiết kế dễ đọc cho người trên bốn mươi gần như là thiết kế cho đa số người trưởng thành.

Khi nào khó đọc là dấu hiệu cần đi khám mắt?

Khi đã dùng kính phù hợp, ánh sáng đủ, chữ đủ lớn mà vẫn khó đọc; khi thấy chữ bị méo, có vùng mờ hay mảng tối giữa tầm nhìn; khi thị lực giảm nhanh, đau mắt, đỏ mắt hay thấy chớp sáng. Những trường hợp đó cần bác sĩ nhãn khoa kiểm tra, không nên chỉ đổi cỡ chữ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138