Ong mật nhìn màu bằng ba loại tế bào cảm quang như người, nhưng cả bộ lệch về phía bước sóng ngắn: ong thấy cực tím, lam và lục, còn màu đỏ trong mắt ong gần như chỉ là một mảng tối. Nhờ vậy, nhiều bông hoa mà ta thấy chỉ một màu vàng trơn lại mang trong mắt ong một tâm sẫm như hồng tâm, chỉ đường thẳng vào chỗ có mật và phấn.
Bài này kể lại thí nghiệm đầu tiên chứng minh ong thấy màu, giải thích “vân dẫn mật” và màu “tím ong” mà người không hình dung được, vì sao hoa thụ phấn nhờ ong hiếm khi đỏ tươi, ong dùng ánh sáng phân cực trên bầu trời để định hướng ra sao, và người trồng vườn, người nuôi ong có thể dùng hiểu biết này vào việc gì.
Thí nghiệm của von Frisch: ong có thấy màu không
Đầu thế kỷ 20, nhiều nhà khoa học tin rằng ong không thấy màu, vì các thí nghiệm với cá và côn trùng lúc ấy cho kết quả giống mù màu. Năm 1914, Karl von Frisch, người sau này nhận giải Nobel vì nghiên cứu điệu nhảy của ong, đã làm một thí nghiệm đơn giản mà khéo. Ông đặt một tấm thẻ màu xanh lam có đĩa nước đường giữa nhiều tấm thẻ xám với đủ mọi mức sáng tối, rồi để ong tập quen.
Khi bỏ nước đường đi và tráo vị trí các thẻ, ong vẫn bay thẳng tới thẻ xanh lam chứ không tới thẻ xám có cùng độ sáng. Nếu ong chỉ thấy sáng tối, nó phải nhầm thẻ xanh với ít nhất một tấm xám nào đó. Thí nghiệm lặp lại với thẻ đỏ thì ong nhầm đỏ với xám đậm, cho thấy đỏ là màu ong không phân biệt được.
Những năm sau đó, đo điện ở tế bào cảm quang của ong cho thấy ba loại tế bào nhạy nhất quanh vùng cực tím, lam và lục. So với người, cả bộ dịch về phía bước sóng ngắn, mỗi loại lệch khoảng vài chục nanomet trở lên. Ong mất vùng đỏ nhưng có thêm vùng cực tím, nên thế giới màu của ong vẫn đầy đủ, chỉ là trượt sang một khung khác.
Hoa trong mắt người và trong mắt ong
Không có cách chính xác để biết ong “cảm thấy” màu ra sao, nhưng đo độ phản xạ của cánh hoa và so với độ nhạy của ba loại tế bào cảm quang cho phép ước đoán. Bảng dưới là các trường hợp hay gặp.
| Hoa người thấy | Ong có thể thấy | Ghi chú |
|---|---|---|
| Vàng trơn, không vân | Vàng có tâm sẫm như hồng tâm | Tâm hoa hấp thụ cực tím, cánh ngoài phản xạ; gặp ở nhiều hoa họ cúc và họ cải |
| Trắng tinh | Thường là màu lục lam trong mắt ong | Phần lớn hoa trắng hấp thụ cực tím nên không “trắng” với ong |
| Đỏ tươi không phản xạ cực tím | Mảng tối, khó tách khỏi lá | Nhiều hoa kiểu này dựa vào chim hút mật |
| Đỏ phản xạ cực tím, như hoa anh túc dại | Màu cực tím rõ rệt | Ong vẫn ghé thường xuyên |
| Tím, lam | Lam hoặc tím ong tuỳ lượng cực tím | Nhóm màu ong học nhanh và ưa thích trong nhiều thí nghiệm |
Màu “tím ong” là tên các nhà nghiên cứu đặt cho sự pha trộn giữa vàng và cực tím, tương tự cách tím của người là pha đỏ với lam ở hai đầu quang phổ. Người không có cách nào hình dung màu này, vì ta thiếu hẳn tế bào nhạy cực tím. Ảnh chụp hoa qua kính lọc cực tím chỉ cho ta thấy một phiên bản xám đen, không phải màu ong thật sự thấy.
Vân dẫn mật: tấm biển chỉ đường ta không nhìn thấy
Nhiều bông hoa có vân, chấm hoặc tâm màu khác dẫn vào chỗ chứa mật, như những vệt sẫm trên cánh hoa họ hoa mõm sói, hay quầng tối giữa hoa hướng dương khi chụp qua kính lọc cực tím. Một phần vân như vậy người thấy được; một phần chỉ hiện ra trong vùng cực tím. Các nhà sinh học gọi chúng là vân dẫn mật.
Thí nghiệm với hoa nhân tạo cho thấy ong tìm ra mật nhanh hơn khi có vân dẫn, và hoa có vân thường nhận được những lần ghé hiệu quả hơn. Với cây, đây là lợi ích rõ ràng: ong làm việc nhanh thì đi được nhiều hoa hơn và mang phấn đi xa hơn. Ở cây cải, các nghiên cứu đã chỉ ra vùng tâm hoa hấp thụ cực tím, tạo hồng tâm trong mắt côn trùng thụ phấn, và đặc điểm này thay đổi theo giống.
Không phải vân nào cũng là tín hiệu. Có những vân đơn giản là sắc tố chống nắng hoặc dấu vết của cấu trúc cánh hoa. Khi đọc một bài nói “mọi hoa đều có vân cực tím cho ong”, bạn nên dè dặt: nhiều hoa có, nhiều hoa không, và vai trò cụ thể phải kiểm từng loài.
Ong nhìn rõ đến đâu và nhìn nhanh đến đâu
Độ nét thấp. Mắt kép của ong thợ có khoảng năm đến sáu nghìn mắt con mỗi bên, mỗi mắt con nhìn một góc khoảng một độ. Một bông hoa nhỏ ở cách vài mét chỉ là một chấm. Ong phải bay khá gần mới thấy được hình dạng và vân hoa.
Nhận ra hoa theo hai bước. Các thí nghiệm của nhóm Martin Giurfa những năm 1990 cho thấy khi bông hoa còn nhỏ trong tầm mắt, ong phát hiện nó chủ yếu nhờ tương phản với tế bào nhạy lục, gần như nhìn sáng tối. Chỉ khi hoa đủ lớn trong tầm nhìn, ong mới dùng tới màu.
Nhìn rất nhanh. Như nhiều côn trùng bay, ong xử lý chuyển động nhanh hơn người nhiều lần. Ong bay qua một vườn hoa với tốc độ mà người thấy chỉ là vệt nhoè, nhưng vẫn kịp nhận ra từng bông.
Học màu và nhớ khá tốt. Ong học được màu gắn với phần thưởng chỉ sau vài lần ghé, và có xu hướng trung thành với một loại hoa trong một chuyến kiếm ăn. Đặc điểm này có lợi cho cây vì phấn được mang đúng tới hoa cùng loài.
Ánh sáng phân cực: la bàn của ong khi mặt trời bị mây che
Ánh sáng từ mặt trời khi tán xạ trong khí quyển trở nên phân cực, nghĩa là dao động theo những hướng ưu tiên, tạo thành một hoa văn trên bầu trời xoay quanh vị trí mặt trời. Mắt người gần như không thấy hoa văn này. Ong có một dải mắt con đặc biệt ở mép trên mắt kép, nhạy với hướng phân cực, đặc biệt trong vùng cực tím.
Nhờ đó, chỉ cần nhìn thấy một khoảng trời xanh nhỏ giữa mây, ong vẫn suy ra được mặt trời đang ở đâu. Von Frisch đã chứng minh điều này bằng cách cho ong nhảy trên tổ dưới một mảnh trời xanh được lọc phân cực: xoay kính lọc làm hướng điệu nhảy lệch theo. Điệu nhảy lắc đuôi của ong dùng góc so với mặt trời để báo hướng nguồn mật cho đồng đàn, nên la bàn này rất quan trọng.
Khi trời u ám hoàn toàn, ong vẫn bay được nhờ ghi nhớ mốc trên mặt đất và nhờ đồng hồ sinh học bù cho chuyển động của mặt trời trong ngày, dù hiệu quả kém hơn. Đây là một ví dụ đẹp cho thấy mắt côn trùng không chỉ để “thấy hình” mà còn là một dụng cụ đo đạc trên bầu trời.
Hoa đổi màu theo tuổi: tín hiệu dành cho mắt côn trùng
Ở nhiều vườn và bờ rào Việt Nam có cây hoa ngũ sắc, loài cây bụi có những chùm hoa nhỏ mà ở giữa vàng, phía ngoài cam hay đỏ hồng. Sự pha màu ấy không phải mỗi bông một màu cố định: phần lớn bông hoa nở ra màu vàng rồi đỏ dần lên theo ngày. Các nghiên cứu về hiện tượng hoa đổi màu, trong đó có công trình kinh điển của Martha Weiss những năm 1990 trên chính loài hoa ngũ sắc, cho thấy bông non thường còn nhiều mật hơn, và côn trùng thụ phấn học được cách ưu tiên bông có màu “còn mật”.
Lợi ích cho cây là giữ những bông đã thụ phấn lại trên cành để cả chùm trông lớn và nổi bật từ xa, trong khi vẫn chỉ cho côn trùng biết đâu là chỗ đáng ghé. Với côn trùng, đó là cách tiết kiệm sức. Ở ngũ sắc, khách thăm chủ yếu là bướm, nhưng hiện tượng hoa đổi màu đã được ghi nhận ở hàng trăm loài cây, nhiều loài dựa vào ong.
Bạn có thể tự quan sát: đánh dấu vài bông trong một chùm bằng sợi chỉ, ghi lại màu mỗi ngày, rồi ngồi yên mười lăm phút đếm xem côn trùng ghé bông màu nào nhiều hơn. Đây là một bài quan sát tốt cho học sinh vì chỉ cần kiên nhẫn và một cuốn sổ, không cần dụng cụ.
Áp dụng cho người trồng vườn và người nuôi ong
Hiểu ong nhìn ra sao giúp bạn chọn cây, bố trí vườn và làm việc với đàn ong nhẹ nhàng hơn. Vài việc làm được ngay:
- Muốn vườn có nhiều ong ghé, ưu tiên cây hoa màu lam, tím, vàng và trắng có tâm rõ, trồng thành khoảnh đủ lớn để ong thấy từ xa thay vì rải lẻ từng cây.
- Giữ các loài cây ra hoa nối tiếp theo mùa để ong có nguồn thức ăn liên tục, nhất là trong những tháng ít hoa.
- Hạn chế phun thuốc trừ sâu lúc cây đang nở hoa và vào giờ ong đi làm; nếu buộc phải phun, chọn chiều muộn và theo đúng hướng dẫn trên nhãn sản phẩm.
- Khi làm việc với đàn ong, mặc đồ sáng màu, cử động chậm. Kinh nghiệm của người nuôi ong và một số thí nghiệm cũ cho thấy ong hay tấn công vật màu tối, chuyển động nhanh, dù mức độ ảnh hưởng của màu so với mùi vẫn còn được bàn.
- Sơn hoặc đánh dấu cửa tổ bằng các màu khác nhau như lam, vàng, trắng khi đặt nhiều thùng sát nhau, giúp ong bớt vào nhầm tổ. Tránh dùng đỏ làm màu phân biệt vì ong khó tách đỏ khỏi đen.
Ở Việt Nam, người nuôi ong nội và ong ngoại ở Tây Nguyên hay miền Bắc đều quen với việc đánh dấu thùng bằng màu. Hiểu cơ sở thị giác phía sau giúp bạn chọn màu có ích thay vì chọn theo cảm tính.
Câu hỏi thường gặp
Ong có nhìn thấy màu đỏ không?
Ong mật gần như không phân biệt được màu đỏ với đen hay xám đậm, vì không có tế bào cảm quang nhạy vùng đỏ. Tuy vậy một số hoa đỏ phản xạ cực tím, như hoa anh túc dại, nên ong vẫn thấy chúng dưới dạng màu cực tím.
Vì sao ong thấy được tia cực tím?
Một trong ba loại tế bào cảm quang của ong nhạy nhất ở vùng cực tím, và các bộ phận phía trước mắt ong không chặn ánh sáng này như thuỷ tinh thể người. Nhờ vậy ong thấy những vân cực tím trên cánh hoa mà người không thấy.
Vân dẫn mật là gì?
Vân dẫn mật là những vệt, chấm hoặc tâm hoa có màu khác, nhiều khi chỉ hiện ra trong vùng cực tím, chỉ đường cho côn trùng vào chỗ có mật và phấn. Thí nghiệm cho thấy ong tìm mật nhanh hơn khi có vân này, nhưng không phải hoa nào cũng có.
Ong nhìn xa được bao nhiêu?
Ong nhìn mờ, một bông hoa nhỏ ở cách vài mét chỉ là một chấm. Ong tìm vùng hoa nhờ cả mùi, trí nhớ về địa điểm và thông tin từ điệu nhảy của đồng đàn, rồi mới dùng mắt để nhận từng bông khi đến gần.
Mặc áo màu gì khi đến gần tổ ong thì an toàn hơn?
Người nuôi ong thường mặc đồ trắng hoặc sáng màu và cử động chậm, vì ong hay phản ứng với vật tối màu chuyển động nhanh. Màu không thay được đồ bảo hộ và cách làm việc bình tĩnh; mùi nước hoa hay mồ hôi cũng ảnh hưởng tới phản ứng của ong.
Ong có định hướng được khi trời nhiều mây không?
Có. Chỉ cần thấy một khoảng trời xanh nhỏ, ong suy ra vị trí mặt trời nhờ hoa văn ánh sáng phân cực. Khi trời u ám hẳn, ong dựa vào mốc địa hình và trí nhớ đường bay, dù kiếm ăn kém hiệu quả hơn.