NhinThay.comNhìn Thấy
Mắt của động vật

Rắn nhìn thấy gì: mắt không mí, hố cảm nhiệt và “ảnh hồng ngoại” của rắn lục

Rắn không có mí mắt, mắt đục trước kỳ lột da, và rắn lục, trăn còn cảm được hơi nóng con mồi qua hố trên mặt. Bài giải thích rắn nhìn thế giới và cách giữ an toàn.

Green pit viper coiled on a bamboo branch in a humid forest of Quảng Trị, side view at eye level from a safe distance, soft green light, raindrops on leaves, blurred background

Rắn nhìn được, và nhiều loài nhìn khá tốt, nhưng mắt rắn có những điểm rất khác: không có mí, được che bởi một vảy trong suốt, và ở rắn lục, trăn, mắt còn được bổ sung bởi những hố nhỏ trên mặt cảm nhận hơi nóng từ cơ thể con mồi. Não rắn chồng thông tin hơi nóng lên thông tin hình ảnh, nên rắn lục có thể vồ trúng một con chuột trong đêm tối ngay cả khi mắt bị che.

Bài này giải thích cấu tạo mắt rắn, vì sao mắt rắn chuyển đục trước kỳ lột da và rắn khi ấy dễ bị kích động hơn, hố cảm nhiệt hoạt động thế nào theo các nghiên cứu sinh học phân tử, rắn thấy màu ra sao, và những điều thực tế giúp bạn an toàn hơn khi gặp rắn trong vườn, ngoài rẫy hay trên đường rừng.

Mắt không mí: tấm kính trong suốt thay cho mi mắt

Rắn không chớp mắt. Thay vì mí mắt, mỗi mắt rắn được phủ một vảy trong suốt gọi là vảy kính, thực chất là hai mí mắt đã liền lại với nhau từ thời tổ tiên. Vảy kính bảo vệ mắt khỏi bụi đất khi rắn luồn qua hang hốc và bụi rậm, đồng thời giữ ẩm cho bề mặt nhãn cầu bên dưới. Đây là lý do mắt rắn luôn trông mở trừng trừng, kể cả khi rắn đang ngủ.

Vì là một phần của da, vảy kính được thay mới mỗi lần rắn lột xác. Trước kỳ lột, giữa lớp da cũ và lớp da mới tiết ra một lớp dịch, làm mắt rắn chuyển sang màu xanh đục như sữa trong vài ngày. Lúc này rắn nhìn kém đi rõ rệt. Người nuôi rắn và những người làm việc ở trại rắn đều biết đây là thời điểm rắn hay bồn chồn, dễ phản ứng tự vệ, vì nó không thấy rõ mọi thứ xung quanh.

Mắt không mí cũng là dấu hiệu dễ dùng nhất để phân biệt rắn với thằn lằn không chân. Ở Việt Nam có vài loài thằn lằn mất chân trông rất giống rắn, nhưng chúng vẫn chớp mắt được và thường có lỗ tai nhỏ hai bên đầu, hai đặc điểm rắn không có. Nếu bạn thấy một con vật hình rắn khép mí mắt lại, gần như chắc chắn đó không phải rắn. Dù vậy, cách an toàn vẫn là quan sát từ xa và không cầm nắm con vật chưa rõ loài.

Khi lột da trọn vẹn, lớp da cũ bong ra như một chiếc tất lộn trái, mang theo cả hai vảy kính cũ. Nếu nhặt được bộ da rắn lột ngoài vườn, bạn có thể thấy hai “mắt kính” nhỏ trong suốt ở phần đầu. Ở rắn nuôi, vảy kính sót lại sau kỳ lột là vấn đề cần bác sĩ thú y xử lý, không nên tự bóc.

Hố cảm nhiệt: rắn lục “thấy” hơi ấm như thế nào

Hố nằm giữa mắt và lỗ mũi. Rắn lục, gồm các loài rắn lục xanh và rắn chàm quạp ở Việt Nam, có một hố nhỏ mỗi bên mặt, nằm giữa mắt và lỗ mũi. Trăn và một số loài trăn nam Mỹ có hàng hố nhỏ dọc môi. Hai nhóm này phát triển hố cảm nhiệt độc lập với nhau.

Một màng mỏng treo trên khoang khí. Bên trong hố là một màng rất mỏng giàu đầu dây thần kinh, căng trên một khoang khí nhỏ. Màng mỏng và cách nhiệt phía sau giúp nó nóng lên rất nhanh khi nhận bức xạ hồng ngoại từ một vật ấm phía trước. Độ nhạy được báo cáo trong tài liệu là phát hiện được thay đổi nhiệt độ rất nhỏ của màng, ở mức phần nghìn độ.

Kênh ion phát hiện nhiệt. Năm 2010, nhóm của David Julius, người sau này nhận giải Nobel cho nghiên cứu về cảm nhận nhiệt và đau, xác định được kênh ion TRPA1 trong dây thần kinh của hố là cảm biến nhiệt ở rắn lục và trăn. Điều này cho thấy rắn không có “tế bào thấy hồng ngoại” như tế bào cảm quang, mà cảm nhận hơi nóng bằng một cơ chế giống cảm giác nhiệt trên da, chỉ là nhạy hơn rất nhiều.

Có hướng, nên tạo được một “ảnh” thô. Vì miệng hố hẹp còn màng ở sâu bên trong, mỗi vùng của màng nhận nhiệt từ một hướng nhất định, giống một chiếc máy ảnh lỗ kim. Ảnh nhiệt này rất thô, nhưng đủ để biết con mồi ấm ở bên trái hay bên phải, cao hay thấp.

Hình ảnh và hơi nóng chồng lên nhau trong não

Tín hiệu từ hố cảm nhiệt không đi riêng một đường. Đầu những năm 1980, các nhà nghiên cứu Eric Newman và Peter Hartline ghi điện thế trong một vùng não giữa của rắn chuông, nơi xử lý thông tin thị giác. Họ tìm thấy những tế bào thần kinh phản ứng với cả ánh sáng lẫn hơi nóng đến từ cùng một hướng. Có tế bào chỉ phát tín hiệu khi có cả hai, có tế bào phản ứng với một trong hai. Nói cách khác, não rắn vẽ “bản đồ hơi nóng” chồng khít lên “bản đồ hình ảnh”.

Hệ quả có thể thấy được bằng thí nghiệm hành vi. Rắn chuông bị che mắt vẫn vồ trúng vật ấm khá chính xác, còn khi bịt hố cảm nhiệt nhưng để mắt mở, rắn cũng vẫn săn được trong ánh sáng. Khi bị bịt cả hai, khả năng vồ trúng trong tối giảm hẳn. Hai giác quan bổ sung và dự phòng cho nhau.

Phạm vi của giác quan này không xa. Các ước tính cho con mồi cỡ chuột thường ở mức khoảng một mét hoặc ít hơn, vì bức xạ nhiệt yếu đi nhanh theo khoảng cách và bị nền xung quanh lấn át. Đây là giác quan cho cú vồ trong tầm gần, không phải để dò tìm con mồi từ xa. Ở xa, rắn dựa nhiều vào mùi qua chiếc lưỡi chẻ và rung động truyền qua mặt đất.

Rắn nhìn thế nào: khác nhau giữa các nhóm

Rắn có hàng nghìn loài, sống từ dưới đất đến ngọn cây, nên thị giác của chúng khác nhau rất xa. Bảng dưới gom vài nhóm quen thuộc ở Việt Nam, với đặc điểm đã được mô tả trong tài liệu.

Nhóm rắnĐặc điểm thị giácGhi chú
Rắn lục, rắn chàm quạpMắt khá tốt, đồng tử khe dọc, có hố cảm nhiệtSăn rình, hoạt động nhiều về đêm
TrănMắt nhỏ, hàng hố cảm nhiệt dọc môiSăn rình con mồi máu nóng
Rắn hổ mangMắt đồng tử tròn, không có hố cảm nhiệtHoạt động nhiều ban ngày, dựa vào mắt và mùi
Rắn roi sống trên câyĐồng tử hình lỗ khoá nằm ngang, rãnh dọc mõm cho hai mắt nhìn ra trướcVùng nhìn hai mắt tốt để bắt thằn lằn, nhái trên cành
Rắn giun sống dưới đấtMắt tiêu giảm, chỉ phân biệt sáng tốiThường bị nhầm là giun đất

Nhiều loài rắn được cho là thấy màu theo hai trục, và các phân tích về thấu kính và gen cho thấy không ít loài rắn nhạy với cực tím, nhất là loài hoạt động ban ngày. Mức độ rắn dùng màu trong đời sống vẫn còn là câu hỏi mở.

Một giả thuyết về quá khứ chui rúc của mắt rắn

Mắt rắn có những điểm khác thường so với mắt thằn lằn, họ hàng gần nhất của chúng. Rắn lấy nét bằng cách đẩy thấu kính ra trước, gần giống cá, thay vì bóp thấu kính như thằn lằn. Cấu trúc tế bào cảm quang của rắn cũng có những nét riêng. Từ giữa thế kỷ 20, nhà nghiên cứu mắt Gordon Walls đã đề xuất rằng tổ tiên rắn từng trải qua một giai đoạn sống chui dưới đất, mắt thoái hoá gần hết, rồi khi con cháu trở lại mặt đất thì mắt được “dựng lại” theo một cách khác.

Giả thuyết này được nhiều bằng chứng di truyền gần đây ủng hộ một phần, chẳng hạn rắn mất một số gen sắc tố thị giác mà thằn lằn còn giữ. Nhưng câu hỏi tổ tiên rắn sống dưới đất hay dưới nước, hay cả hai ở những giai đoạn khác nhau, vẫn được tranh luận dựa trên hoá thạch và phân tích gen. Đây là một ví dụ tốt cho thấy mắt mang theo dấu vết lịch sử của loài.

Với người đọc, điểm đáng nhớ là đừng coi mọi con rắn có “mắt kém”. Rắn roi trên cây nhìn ra phía trước bằng hai mắt khá tốt, rắn hổ mang ban ngày phát hiện chuyển động rõ, và rắn lục có thêm cả giác quan nhiệt. Mỗi nhóm đã đi một con đường khác nhau sau quá khứ chung.

An toàn khi gặp rắn: dùng hiểu biết về mắt rắn

Hiểu rắn cảm nhận bạn thế nào giúp bạn phản ứng bình tĩnh hơn. Những việc nên làm:

  1. Khi thấy rắn, dừng lại và lùi chậm ra xa, giữ khoảng cách ít nhất vài bước chân dài. Rắn phản ứng mạnh với chuyển động đột ngột trong tầm gần.
  2. Đi rẫy, đi rừng ban đêm nên mang đèn pin và giày cao cổ, vì rắn lục hoạt động nhiều lúc tối và cảm nhận được hơi ấm cơ thể bạn ở cự ly gần.
  3. Không thò tay vào hốc cây, đống củi, đống gạch mà không nhìn trước. Đó là nơi rắn trú và bạn chính là vật ấm tiến vào tầm cảm nhận của nó.
  4. Ở vùng có rắn hổ mang, nên đeo kính khi phát quang bụi rậm. Ở Việt Nam có loài hổ mang có khả năng phun nọc về phía mắt người khi bị đe doạ. Nếu nọc bắn vào mắt, rửa ngay bằng thật nhiều nước sạch và đến cơ sở y tế.
  5. Nếu bị rắn cắn, giữ bình tĩnh, hạn chế cử động phần bị cắn và đến ngay cơ sở y tế. Không rạch vết thương, không hút nọc, không đắp lá.

Không bắt, không giết rắn khi không cần thiết. Nhiều loài rắn giúp kiểm soát chuột và một số loài thuộc diện được bảo vệ. Rắn vào nhà nên nhờ người có kinh nghiệm hoặc lực lượng cứu hộ xử lý.

Câu hỏi thường gặp

Rắn có mí mắt không?

Không. Rắn không có mí mắt cử động được mà có một vảy trong suốt phủ lên mắt, gọi là vảy kính. Vì vậy rắn không chớp mắt và mắt luôn trông mở, kể cả khi đang ngủ.

Vì sao mắt rắn chuyển màu xanh đục?

Đó là dấu hiệu rắn sắp lột da. Một lớp dịch tiết ra giữa da cũ và da mới, làm vảy kính đục đi trong vài ngày. Lúc này rắn nhìn kém và thường dễ phản ứng tự vệ hơn.

Rắn có nhìn thấy trong bóng tối không?

Nhiều loài rắn hoạt động đêm có mắt nhạy sáng khá tốt. Rắn lục và trăn còn có hố cảm nhiệt phát hiện hơi ấm của con mồi ở cự ly gần, nên săn được cả khi rất tối. Rắn hổ mang thì hoạt động chủ yếu ban ngày.

Rắn có nhìn thấy người đứng yên không?

Rắn nhạy với chuyển động hơn với vật đứng yên, nhưng nhiều loài vẫn thấy được người đứng im, và rắn lục còn cảm nhận được hơi ấm cơ thể ở gần. Cách an toàn là đứng yên một lúc rồi lùi chậm ra xa, không cử động đột ngột.

Hố cảm nhiệt của rắn có giống camera nhiệt không?

Về chức năng thì gần giống, vì cả hai đều phát hiện bức xạ hồng ngoại từ vật ấm. Nhưng ảnh nhiệt của rắn rất thô và tầm phát hiện ngắn, khoảng một mét hoặc ít hơn với con mồi nhỏ. Rắn cảm nhận nhiệt qua kênh ion trong dây thần kinh chứ không qua cảm biến điện tử.

Nọc rắn hổ mang bắn vào mắt thì phải làm gì?

Rửa mắt ngay bằng thật nhiều nước sạch trong nhiều phút, không dụi mắt, rồi đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt để được khám và xử lý. Nọc có thể gây đau rát và tổn thương mắt nếu không được xử lý kịp.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138