Một bức tranh 3D trên vỉa hè hay trên tường quán cà phê chỉ trông như có hố sâu, bậc thang hay vật nổi khi bạn đứng đúng một vị trí đã được hoạ sĩ tính sẵn; bước lệch vài bước, hình sẽ kéo dãn méo mó. Đó không phải khuyết điểm mà là bản chất của kỹ thuật: tranh được vẽ theo phép chiếu lệch, tức là hình bị bóp méo có chủ đích trên mặt phẳng để chỉ "dựng" đúng khi nhìn từ một điểm.
Kỹ thuật này có tuổi đời hàng trăm năm, từ những trần nhà thờ thời Baroque ở Ý tới những bức tranh phấn trên vỉa hè hiện nay. Bài này giải thích nguyên lý, kể vài tác phẩm tiêu biểu, giải thích vì sao ảnh chụp luôn ấn tượng hơn mắt thường và chỉ cách đứng, cách đặt máy để chụp được hình đúng ý hoạ sĩ.
Phép chiếu lệch: vẽ hình méo để mắt thấy hình thẳng
Hãy tưởng tượng bạn đứng ở một điểm, nhìn qua một tấm kính đặt nằm trên mặt đất, và phía dưới tấm kính là một hố sâu thật. Nếu bạn dùng bút vẽ lại đúng những gì nhìn thấy lên tấm kính, từ đúng điểm đứng đó, bạn sẽ có một hình vẽ mà khi nhìn từ điểm ấy trông y như cái hố. Nhưng nếu đứng thẳng trên tấm kính nhìn xuống, hình vẽ sẽ bị kéo dài về phía xa, méo đến mức khó nhận ra.
Đó chính là phép chiếu lệch. Hoạ sĩ tính toán hình ảnh theo đường đi của các tia sáng từ vật tưởng tượng tới mắt người xem, rồi ghi lại giao điểm của chúng trên mặt sàn hoặc mặt tường. Phần ở xa người xem phải được vẽ dài ra rất nhiều, vì mặt sàn nghiêng so với tầm nhìn nên bị "nén" lại trong mắt. Khi đứng đúng chỗ, mắt nén lại phần dài đó và hình trở về tỷ lệ bình thường.
Não góp phần lớn vào việc hoàn thiện ảo giác. Khi thấy những mảng tối được vẽ giống bóng đổ, những đường hội tụ giống phối cảnh, não đọc chúng như tín hiệu độ sâu và dựng nên một hình khối. Nếu tín hiệu vẽ đủ thuyết phục và át được những tín hiệu cho biết mặt sàn phẳng, bạn sẽ "thấy" một cái hố hay một bậc thang.
Vài tác phẩm tiêu biểu qua các thời kỳ
Bức "Các đại sứ" của Hans Holbein, năm 1533. Ở phần dưới bức tranh có một vệt xám kéo dài kỳ lạ. Đứng chếch sang một bên, gần như sát mép tranh, vệt xám đó hiện ra thành một chiếc sọ người. Đây là một trong những ví dụ nổi tiếng nhất về phép chiếu lệch trong hội hoạ châu Âu.
Trần phòng ở cung điện Mantua của Andrea Mantegna. Vào thế kỷ 15, Mantegna vẽ trên trần một căn phòng một ô tròn như mở thẳng lên trời, có người và cây cỏ ghé nhìn xuống qua lan can. Từ dưới sàn nhìn lên, trần như bị khoét một lỗ thật.
Trần nhà thờ Sant Ignazio ở Roma của Andrea Pozzo. Cuối thế kỷ 17, Pozzo vẽ một mái vòm giả lên một tấm phẳng, thay cho mái vòm thật không được xây. Trên sàn có một điểm đánh dấu; đứng đúng chỗ đó nhìn lên, mái vòm trông có chiều sâu. Đi tiếp vài bước, mái vòm bắt đầu méo đi rõ rệt.
Tranh phấn trên vỉa hè cuối thế kỷ 20. Từ khoảng thập niên tám mươi, một số hoạ sĩ đường phố ở châu Âu và Mỹ đưa phép chiếu lệch xuống mặt đường, vẽ những hố sâu, thác nước, vực thẳm ngay dưới chân người qua đường. Kiểu tranh này lan rộng khắp thế giới và trở thành điểm chụp ảnh ở nhiều khu du lịch, kể cả ở Việt Nam.
Vì sao ảnh chụp luôn ấn tượng hơn mắt thường
Đứng đúng điểm nhìn bằng hai mắt, bạn vẫn có thể cảm nhận được hình khối, nhưng thường không trọn vẹn như trong ảnh. Lý do là hai mắt nhìn từ hai vị trí cách nhau khoảng sáu centimet. Chỉ một trong hai mắt có thể đứng đúng điểm tính toán, mắt kia lệch một chút. Quan trọng hơn, sự khác biệt giữa hai hình ảnh từ hai mắt cung cấp thông tin độ sâu thật, cho não biết mặt sàn phẳng, mâu thuẫn với những gì bức tranh cố gắng nói.
Thử nhắm một mắt khi đứng ở điểm nhìn, bạn sẽ thấy hình nổi rõ hẳn. Máy ảnh và điện thoại chỉ có một ống kính, giống như bạn nhắm một mắt, và lại đứng yên. Không có thông tin từ hai mắt, không có chuyển động đầu, não của người xem ảnh sau này chỉ còn những tín hiệu mà hoạ sĩ vẽ ra. Vì vậy trong ảnh, tranh 3D gần như hoàn hảo.
Chuyển động cũng phá ảo giác. Khi bạn nhích đầu, một vật thật nổi lên sẽ dịch chuyển so với nền phía sau; một vật được vẽ thì dính chặt vào mặt sàn. Não nhận ra điều đó gần như ngay lập tức. Đó là lý do người đi ngang qua một bức tranh vỉa hè thường thấy nó méo, chỉ khi dừng lại đúng chỗ, đứng yên, mới thấy được hiệu ứng.
Cách đứng và đặt máy để chụp đúng ý hoạ sĩ
Nhiều bức tranh 3D công cộng có đánh dấu điểm chụp trên sàn. Nếu không có, bạn vẫn có thể tìm ra nó bằng vài bước đơn giản:
- Đi vòng quanh bức tranh, quan sát hướng nào các đường kéo dài nhất. Điểm nhìn thường nằm ở phía ngược lại với phần bị kéo dài, nơi các đường trông như hội tụ.
- Khi đã đứng đúng phía, nhìn qua màn hình điện thoại và tiến lùi từng bước nhỏ cho tới khi các đường thẳng trong tranh trông thẳng và các góc trông vuông.
- Thử thay đổi độ cao của máy. Tranh vỉa hè thường được tính cho độ cao mắt người đứng, khoảng một mét rưỡi; tranh trên tường quán có thể được tính cho độ cao ngồi.
- Dùng ống kính chính hoặc ống kính góc rộng vừa phải, tránh phóng to vì nó làm thay đổi cảm giác phối cảnh.
- Nếu muốn có người trong ảnh, để người đó đứng hoặc ngồi đúng vị trí được hoạ sĩ dành sẵn, thường là mép một "vách đá" hay bậc thang vẽ, và giữ bóng của người hợp với hướng bóng trong tranh.
Khi chụp ở nơi đông người, đừng bước lùi liên tục mà không nhìn phía sau. Tranh vỉa hè thường nằm ở khu phố đi bộ hoặc quảng trường, nhưng vẫn có thể có người đi xe hoặc bậc thềm phía sau bạn.
Tranh 3D trên tường nhà và quán: kỳ vọng hợp lý
Nhiều quán cà phê, homestay và cả nhà riêng ở Việt Nam đặt vẽ tranh 3D để tạo điểm nhấn. Hiểu nguyên lý giúp bạn có kỳ vọng hợp lý trước khi đặt vẽ hoặc khi đến xem:
- Chỉ có một điểm nhìn đẹp nhất. Từ các chỗ khác trong phòng, bức tranh sẽ trông như một mảng vẽ phối cảnh bình thường, đôi khi hơi méo. Nên chọn điểm nhìn trùng với vị trí khách hay đứng hoặc ngồi nhất.
- Tranh trên tường đứng thường ít "lừa" hơn tranh trên sàn, vì độ lệch góc nhìn nhỏ hơn. Hiệu ứng mạnh nhất khi tranh kéo dài từ tường xuống sàn, tạo chỗ gập mà não khó nhận ra.
- Ánh sáng thật trong phòng nên trùng với hướng ánh sáng trong tranh. Nếu đèn chiếu từ bên trái mà bóng vẽ đổ về bên trái, não sẽ phát hiện mâu thuẫn.
- Tranh đặt ở nơi ánh nắng đổi hướng trong ngày sẽ có lúc rất đẹp, có lúc kém hẳn. Thời điểm chụp ảnh đẹp nhất thường là khi ánh sáng dịu và đều.
- Bề mặt bóng hoặc phản chiếu làm lộ mặt phẳng thật và phá ảo giác. Sơn mờ thường cho hiệu ứng tốt hơn.
Những điểm trên thuộc về cách mắt đọc bức tranh. Chuyện chọn đơn vị vẽ, vật liệu, chi phí là việc của người làm nghề và nên trao đổi trực tiếp với hoạ sĩ.
Phép chiếu lệch trong đời sống: không chỉ là tranh
Kỹ thuật vẽ hình méo để nhìn từ một góc cho ra hình đúng xuất hiện ở nhiều chỗ ít ai để ý. Chữ và ký hiệu sơn trên mặt đường thường được kéo dài theo chiều xe chạy, vì người lái nhìn chúng từ một góc rất thấp và từ xa. Nếu sơn với tỷ lệ bình thường, chữ sẽ trông bẹt và khó đọc. Người đi bộ đứng ngay cạnh thấy chữ dài ngoẵng, nhưng người lái thấy vừa vặn.
Trên sân vận động, nhiều mảng quảng cáo được sơn trên cỏ cạnh khung thành trông như một tấm bảng dựng đứng khi nhìn qua máy quay truyền hình chính. Thực tế chúng là hình méo nằm phẳng trên mặt cỏ, được tính cho đúng vị trí máy quay đó. Cầu thủ chạy qua chỉ thấy một mảng sơn lớn.
Những ví dụ này cho thấy một nguyên tắc chung: hình ảnh mà một người nhìn thấy phụ thuộc vào vị trí đứng của chính họ. Người làm ra hình ảnh có thể tính trước vị trí đó để tối ưu cho một nhóm người xem, đổi lại những người đứng ở chỗ khác sẽ thấy một hình méo. Tranh 3D chỉ đẩy nguyên tắc ấy đến mức cực đoan và biến nó thành nghệ thuật.
Những tín hiệu độ sâu mà hoạ sĩ vẽ ra
Một bức tranh 3D thuyết phục phải đưa cho não đủ nhiều tín hiệu độ sâu cùng lúc, và các tín hiệu ấy phải ăn khớp với nhau. Những tín hiệu chính mà hoạ sĩ khai thác gồm:
- Bóng đổ: một vật nổi phải có bóng đổ xuống mặt sàn, một cái hố phải có thành hố tối dần vào trong. Hướng bóng thống nhất trên toàn tranh là điều kiện bắt buộc.
- Che khuất: phần vẽ "ở trước" phải che lên phần "ở sau". Hoạ sĩ thường để một mép vực hay một bậc thang vẽ chồng lên đường viền thật của vỉa hè, làm não tin rằng mặt phẳng đã bị khoét.
- Kết cấu dày dần: gạch, sỏi, vân gỗ được vẽ nhỏ dần và dày dần về phía "xa", đúng như cách một mặt phẳng thật lùi vào chiều sâu.
- Đường hội tụ: các cạnh song song của hố hoặc bậc thang được vẽ chụm về một điểm, phù hợp với vị trí mắt người đứng xem.
- Màu và độ rõ: phần ở sâu hơn thường được vẽ nhạt, xanh và mờ hơn, mô phỏng lớp không khí giữa mắt và vật xa.
Khi một trong các tín hiệu trên lệch với phần còn lại, ví dụ bóng đổ sai hướng so với các đường hội tụ, não nhận ra mâu thuẫn và ảo giác yếu đi. Đó là lý do tranh 3D đẹp đòi hỏi tính toán kỹ hơn nhiều so với vẻ ngoài tự nhiên của nó.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tranh 3D chỉ đẹp khi đứng đúng một chỗ?
Vì tranh được vẽ theo phép chiếu lệch, tính cho một điểm nhìn cụ thể. Từ điểm đó, phần bị kéo dài trên mặt sàn được mắt nén lại thành tỷ lệ bình thường. Đứng ở chỗ khác, phép nén thay đổi và hình trông méo.
Có cách nào để thấy tranh 3D rõ hơn bằng mắt thường không?
Đứng đúng điểm nhìn, giữ đầu yên và nhắm một mắt. Khi đó não mất thông tin độ sâu từ hai mắt và từ chuyển động, nên chỉ còn những tín hiệu mà hoạ sĩ vẽ ra, hình khối sẽ hiện rõ hơn.
Trompe l oeil nghĩa là gì?
Đây là thuật ngữ tiếng Pháp, nghĩa là đánh lừa con mắt, dùng để chỉ những bức tranh vẽ chân thực đến mức người xem tưởng là vật thật. Tranh 3D trên vỉa hè và trần nhà vẽ mái vòm giả đều thuộc truyền thống này.
Tranh 3D trên tường nhà có làm phòng trông rộng hơn không?
Từ đúng điểm nhìn, một bức tranh vẽ cửa sổ, hành lang hay cảnh xa có thể tạo cảm giác không gian mở rộng. Từ các vị trí khác hiệu ứng giảm nhiều. Vì vậy nên chọn điểm nhìn trùng với chỗ hay đứng hoặc ngồi nhất.
Vì sao chữ sơn trên mặt đường lại dài ngoẵng?
Người lái nhìn chữ từ góc rất thấp và từ xa, nên chữ bị nén theo chiều dọc trong mắt họ. Sơn chữ kéo dài là cách bù trừ để người lái đọc được tỷ lệ bình thường. Đây là một dạng phép chiếu lệch trong đời sống.
Cho trẻ em vẽ tranh 3D đơn giản có khó không?
Có những bài vẽ đơn giản như vẽ bóng đổ cho một hình khối hoặc vẽ "lỗ thủng" trên giấy rồi chụp từ một góc. Trẻ học được cách bóng đổ và phối cảnh tạo chiều sâu. Mục tiêu là khám phá cách nhìn, không cần chấm hay so bức nào đẹp hơn.