NhinThay.comNhìn Thấy
Mắt của động vật

Vì sao dê có đồng tử ngang, mèo có đồng tử dọc: mắt động vật nói lên cách sống

Mắt đặt hai bên hay phía trước, đồng tử ngang, dọc hay tròn đều gắn với việc con vật săn mồi hay bị săn. Bài giải thích bằng nghiên cứu so sánh hơn hai trăm loài.

Herd of goats grazing on a steep rocky slope in the Tuyên Quang highlands, close view of one goat lowering its head, golden late afternoon light, terraced hills behind

Đồng tử nằm ngang của dê, cừu, ngựa giúp chúng thấy một dải rộng quanh đường chân trời để phát hiện kẻ săn từ mọi phía, còn đồng tử khe dọc của mèo nhà, rắn lục giúp những thợ săn rình mồi ở gần mặt đất ước lượng khoảng cách tới con mồi. Đó là kết luận của một nghiên cứu so sánh lớn công bố năm 2015, và nó khớp với một quy luật lâu đời hơn: loài bị săn có mắt đặt hai bên đầu, loài đi săn có mắt hướng ra phía trước.

Bài này giải thích hai đặc điểm đó: mắt đặt ở đâu và đồng tử có hình gì. Kèm theo là những điều thực tế cho người làm việc với gia súc, như vì sao không nên tiến tới ngựa từ phía sau, và những ngoại lệ thú vị cho thấy quy luật nào cũng có giới hạn.

Mắt hai bên và mắt phía trước: đổi tầm nhìn lấy chiều sâu

Một con thỏ có hai mắt đặt gần như ở hai bên đầu. Mỗi mắt nhìn một nửa thế giới, và tầm nhìn cộng lại gần như vòng tròn trọn vẹn, kể cả phía sau. Con thỏ đang gặm cỏ có thể thấy một con chim săn mồi lao tới từ hầu như mọi hướng mà không cần ngẩng đầu. Cái giá phải trả là vùng hai mắt cùng nhìn một chỗ rất hẹp, nằm ngay phía trước và phía trên.

Một con mèo hay một con cú thì ngược lại: hai mắt hướng ra trước, vùng nhìn chung của hai mắt rộng. Não so sánh hai hình ảnh hơi lệch nhau từ hai mắt để tính khoảng cách, một kỹ năng sống còn khi phải vồ trúng con mồi đang chạy hoặc nhảy từ cành này sang cành khác. Đổi lại, phía sau lưng gần như là vùng mù.

Người thuộc nhóm mắt phía trước. Theo giả thuyết được nhiều người ủng hộ, tổ tiên linh trưởng cần ước lượng khoảng cách để chuyền cành và bắt côn trùng; một giả thuyết khác nhấn mạnh việc nhìn xuyên qua tán lá rậm. Cả hai đều giải thích được vì sao khỉ và người có vùng nhìn hai mắt rộng hơn đa số thú khác, và giới nghiên cứu vẫn còn bàn yếu tố nào nặng ký hơn.

Tầm nhìn của vài loài quen thuộc

Số liệu dưới đây là ước tính làm tròn hay được dẫn trong tài liệu về thị giác động vật; các nghiên cứu khác nhau có thể cho con số lệch vài chục độ tuỳ cách đo.

LoàiVị trí mắtTầm nhìn tổng cộngVùng nhìn hai mắt
ThỏHai bên đầuGần như vòng tròn trọn vẹnRất hẹp
NgựaHai bên, hơi chếch trướcKhoảng ba trăm năm mươi độKhoảng sáu mươi độ
Bò, dêHai bênKhoảng ba trăm độ hoặc hơnHẹp
MèoPhía trướcKhoảng hai trăm độKhoảng chín mươi độ trở lên
NgườiPhía trướcKhoảng một trăm tám mươi đến hai trăm độKhoảng một trăm hai mươi độ

Chim dẽ giun châu Âu là trường hợp cực đoan được ghi nhận: mắt đặt cao và lùi về sau đến mức tầm nhìn bao trọn vòng tròn ngang, kể cả phía trên đầu, cho phép nó vừa thọc mỏ xuống đất tìm giun vừa canh trời. Ở phía bên kia, cú mèo có mắt hướng thẳng ra trước gần như người.

Đồng tử ngang của dê, cừu, ngựa: một dải toàn cảnh

Khe ngang mở rộng tầm nhìn theo phương ngang. Nghiên cứu năm 2015 của nhóm Martin Banks và cộng sự, so sánh hình dạng đồng tử của hơn hai trăm loài thú sống trên cạn và rắn, mô phỏng quang học cho thấy đồng tử ngang giúp hình ảnh dọc theo đường chân trời rõ hơn, đồng thời giảm ánh nắng chói từ bầu trời phía trên.

Mắt tự xoay để giữ khe nằm ngang khi cúi ăn. Nếu đồng tử cố định theo đầu, khi dê cúi xuống gặm cỏ khe sẽ dựng đứng lên. Nhóm nghiên cứu quan sát thấy mắt dê, cừu xoay trong hốc khi đầu cúi xuống, giữ cho đồng tử luôn song song với mặt đất. Bạn có thể tự thấy điều này khi quan sát kỹ một con dê đang cúi ăn.

Đây là đặc điểm của loài bị săn sống trên đồng cỏ. Đồng tử ngang gặp chủ yếu ở thú ăn cỏ có móng guốc, sống nơi trống trải, nơi mối nguy thường đến từ đường chân trời. Phát hiện sớm và chạy đúng hướng là cách sống sót.

Vẫn còn ngoại lệ và câu hỏi mở. Không phải loài nào cũng khớp quy luật, và mô phỏng quang học cho thấy lợi ích chứ chưa chứng minh mọi nguyên nhân tiến hoá. Một số loài như bạch tuộc hay ếch nhái có đồng tử ngang nhưng sống hoàn toàn khác, cho thấy cùng một hình dạng có thể phục vụ nhiều mục đích.

Đồng tử dọc và đồng tử tròn ở loài đi săn

Cùng nghiên cứu năm 2015 thấy đồng tử khe dọc hay gặp ở những thợ săn kiểu phục kích, hoạt động cả ngày lẫn đêm, và có mắt ở gần mặt đất: mèo nhà, cáo, nhiều loài rắn lục. Khe dọc tạo ra độ nhoè khác nhau theo hai hướng, cho phép ước lượng khoảng cách theo kiểu máy ảnh dùng độ sâu trường ảnh, bổ sung cho việc so sánh hai mắt. Lợi ích này rõ nhất khi mắt ở thấp và con mồi ở gần.

Thú săn thân lớn như sư tử, hổ, chó sói có đồng tử tròn. Chúng săn bằng cách rượt đuổi trên quãng xa, và mắt ở cao so với mặt đất nên lợi thế của khe dọc nhỏ đi. Nghiên cứu ghi nhận rằng trong họ mèo, các loài nhỏ thường có khe dọc còn các loài lớn có đồng tử tròn, một mẫu hình khó giải thích nếu chỉ dựa vào chuyện chặn ánh sáng.

Khe dọc còn có lợi về ánh sáng như đã nói trong bài về mắt mèo của danh mục này: nó khép được rất nhỏ, giúp một con mắt nhạy sáng không bị chói dưới nắng. Hai lợi ích, ước lượng khoảng cách và chặn chói, không loại trừ nhau, và có thể cùng góp phần vào việc khe dọc xuất hiện độc lập ở nhiều nhóm động vật khác nhau.

Tự quan sát đồng tử của các con vật quanh nhà

Bạn không cần đi sở thú để kiểm chứng những điều trên. Một buổi chiều ở nông thôn hay ngay trong căn hộ thành phố đã đủ nhiều “mẫu vật”. Mèo nhà nằm sưởi nắng sẽ cho bạn thấy khe dọc mảnh như sợi chỉ, rồi tròn xoe khi bạn mang nó vào góc tối. Chó nhà có đồng tử tròn, co giãn ít hơn mèo nhiều. Gà, vịt cũng có đồng tử tròn, nằm trên đôi mắt đặt hai bên đầu, và bạn sẽ thấy chúng nghiêng đầu nhìn bạn bằng một mắt chứ ít khi nhìn thẳng.

Nếu nhà bạn có thạch sùng, hãy soi đèn pin nhẹ vào một con đang bò trên tường lúc tối, từ khoảng cách vừa đủ để không làm nó chạy. Nhiều loài thạch sùng, tắc kè hoạt động đêm có đồng tử khe dọc, và khi co lại khe có thể để lộ vài lỗ nhỏ xếp thành hàng. Các nhà nghiên cứu cho rằng những lỗ nhỏ này giúp mắt có nhiều độ sâu lấy nét cùng lúc, dù đây là đề tài còn ít công trình.

Ếch nhái là nhóm có hình đồng tử đa dạng bậc nhất: ngang, dọc, tròn, hình thoi, cả hình tam giác. Một khảo sát lớn trên hàng trăm loài ếch công bố vài năm gần đây cho thấy hình dạng đồng tử ở ếch đã đổi qua lại nhiều lần trong tiến hoá, và chỉ khớp một phần với lối sống. Đó là lời nhắc rằng quy luật về đồng tử rút ra từ thú có vú không nhất thiết áp dụng nguyên vẹn cho mọi nhóm.

Ngoại lệ thú vị: khi quy luật uốn cong

Quy luật “bị săn mắt hai bên, đi săn mắt phía trước” đúng với phần lớn thú và chim, nhưng tự nhiên luôn có những lời giải bất ngờ:

  • Tắc kè hoa có hai mắt nằm trên hai chóp xoay độc lập, nhìn hai hướng khác nhau khi tìm kiếm, rồi chụm cả hai về con mồi khi chuẩn bị phóng lưỡi.
  • Cá mập đầu búa có mắt ở hai đầu chiếc đầu dẹt rộng. Đo đạc cho thấy vùng nhìn hai mắt phía trước của chúng lại rộng hơn nhiều loài cá mập đầu thường.
  • Chim bồ câu mắt hai bên nhưng có một vùng nhìn hai mắt nhỏ phía trước dùng khi mổ thóc. Kiểu gật đầu khi đi bộ của bồ câu thật ra là giữ đầu đứng yên trong khoảnh khắc để ảnh không nhoè, rồi mới đẩy đầu tới trước.
  • Nhiều loài săn mồi dưới nước như cá sấu có mắt khá chếch sang hai bên, vì chúng rình ở mặt nước và cần canh rộng hơn là đo khoảng cách chính xác.
  • Một số loài linh trưởng ăn lá, không săn mồi, vẫn có mắt phía trước, đây là lý do giả thuyết “chuyền cành, nhìn qua tán lá” được nhắc nhiều bên cạnh giả thuyết săn mồi.

Các ngoại lệ không phá quy luật mà nhắc ta rằng mắt được định hình bởi toàn bộ lối sống: con vật ăn gì, sống ở đâu, ai săn nó, và nó di chuyển ra sao.

Áp dụng khi làm việc với gia súc

Hiểu tầm nhìn của vật nuôi giúp người chăn nuôi và người dắt ngựa du lịch tránh tai nạn, đồng thời làm con vật bớt căng thẳng.

  1. Tiến tới ngựa, bò từ phía vai, chếch sang bên, để con vật thấy bạn bằng một mắt từ sớm. Tránh tiến thẳng từ phía sau, nơi là vùng mù.
  2. Lên tiếng nhẹ khi đến gần. Ngựa có một vùng mù hẹp ngay trước mũi và phía dưới, nên một bàn tay đưa thẳng lên trước mặt có thể làm nó giật mình.
  3. Khi lùa gia súc qua cổng hay lối hẹp, tránh đứng ngay chính giữa phía sau đàn; đứng chếch một bên giúp con vật thấy bạn và đi theo hướng mong muốn.
  4. Giảm vật lạ dao động bên đường lùa như túi nilon bay, áo phơi phấp phới, vì mắt loài bị săn rất nhạy với chuyển động ở vùng ngoại vi.
  5. Chuồng trại nên có ánh sáng đều, ít mảng bóng tối đột ngột. Gia súc mất thời gian thích nghi khi đi từ sáng vào tối và hay khựng lại ở ranh giới đó.

Những lời khuyên này là hiểu biết thông thường trong chăn nuôi, có cơ sở từ thị giác động vật. Với ngựa hay bò có biểu hiện bất thường về mắt hoặc hay giật mình quá mức, nên nhờ bác sĩ thú y kiểm tra.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao mắt dê có đồng tử nằm ngang?

Đồng tử ngang giúp dê thấy rõ một dải rộng dọc theo đường chân trời để phát hiện kẻ săn từ xa, đồng thời bớt chói từ bầu trời phía trên. Mắt dê còn tự xoay trong hốc để giữ khe nằm ngang khi cúi đầu gặm cỏ.

Ngựa có nhìn thấy phía sau không?

Ngựa có tầm nhìn rất rộng, khoảng ba trăm năm mươi độ, nhưng vẫn có vùng mù hẹp ngay phía sau và ngay trước mũi. Đó là lý do không nên tiến tới ngựa thẳng từ phía sau và nên lên tiếng khi đến gần.

Vì sao động vật ăn thịt có mắt ở phía trước?

Mắt phía trước cho vùng nhìn hai mắt rộng, giúp não so sánh hai hình ảnh để tính khoảng cách chính xác khi vồ mồi. Đổi lại, tầm nhìn tổng cộng hẹp hơn và phía sau gần như là vùng mù.

Đồng tử của bò có hình gì?

Bò có đồng tử hình bầu dục nằm ngang, gần giống dê và ngựa, phù hợp với lối sống của loài ăn cỏ nơi đồng trống. Hình dạng này giúp canh rộng theo phương ngang hơn là đo khoảng cách chính xác.

Sư tử có đồng tử khe dọc như mèo nhà không?

Không. Sư tử, hổ có đồng tử tròn. Nghiên cứu so sánh cho thấy trong họ mèo, loài nhỏ thường có khe dọc còn loài lớn có đồng tử tròn, có thể vì kiểu săn và độ cao của mắt so với mặt đất khác nhau.

Mắt người thuộc kiểu săn mồi hay bị săn?

Về vị trí, mắt người hướng ra phía trước như loài đi săn, cho vùng nhìn hai mắt rộng. Nguồn gốc của đặc điểm này ở linh trưởng vẫn được bàn giữa giả thuyết săn côn trùng, chuyền cành và nhìn xuyên tán lá.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138