NhinThay.comNhìn Thấy
Màu sắc và mù màu

Hằng định màu là gì: vì sao tờ giấy trắng vẫn trắng dưới ánh đèn vàng

Dưới đèn vàng, tờ giấy phản xạ ánh sáng vàng mà ta vẫn thấy trắng. Não trừ màu nguồn sáng ra sao, khi nào cơ chế này thất bại và vì sao máy ảnh cần cân bằng trắng.

Home kitchen in Hai Phong at night under a single warm tungsten bulb, person seen from behind holding a bunch of bananas beside a plain white bowl, wide shot

Hằng định màu là khả năng của hệ thị giác giữ cho màu của vật trông gần như không đổi khi ánh sáng chiếu vào nó thay đổi. Tờ giấy trắng dưới bóng đèn sợi đốt thực ra phản xạ vào mắt một thứ ánh sáng ngả vàng cam, dưới bóng râm buổi trưa lại phản xạ ánh sáng hơi xanh, nhưng ta vẫn thấy nó trắng. Não đã ước lượng màu của nguồn sáng và "trừ" nó ra.

Cơ chế này hoạt động âm thầm đến mức ta chỉ nhận ra khi nó thất bại: chiếc áo mua dưới đèn cửa hàng về nhà trông khác, bức ảnh chụp dưới đèn vàng ra màu cam, mảng sơn mẫu trên tường khác hẳn khi nhìn trong cuốn mẫu. Bài giải thích não làm việc này thế nào, các thí nghiệm nổi tiếng, giới hạn của nó, và cách tận dụng hiểu biết này khi chọn màu cho nhà cửa, quần áo.

Ánh sáng đổi mà màu vật vẫn như cũ

Màu của một vật, về mặt vật lý, là tỉ lệ ánh sáng mà bề mặt đó phản xạ ở từng bước sóng. Nhưng thứ đi vào mắt không phải tỉ lệ phản xạ, mà là tích của tỉ lệ đó với ánh sáng chiếu tới. Một tấm vải đỏ dưới ánh nắng và dưới bóng đèn sợi đốt gửi vào mắt hai hỗn hợp bước sóng khá khác nhau. Nếu mắt chỉ là một máy đo ánh sáng, ta sẽ thấy màu mọi thứ trôi theo từng đám mây và từng bóng đèn.

Thay vào đó, hệ thị giác cố tách hai thành phần: phần nào thuộc về nguồn sáng, phần nào thuộc về bề mặt. Từ góc nhìn tiến hoá, điều này rất có lý. Thứ có ích cho sự sống còn là biết quả trên cây đã chín chưa, thịt còn tươi không, chứ không phải biết lúc đó đang là bình minh hay chính ngọ. Màu bề mặt là thông tin về vật, màu ánh sáng chỉ là nhiễu.

Hằng định màu không hoàn hảo. Các thí nghiệm đo lường cho thấy nó thường bù được một phần lớn nhưng không trọn vẹn thay đổi của nguồn sáng, mức độ tuỳ cảnh. Trong một căn phòng nhiều đồ vật, nhiều mặt phẳng, có vùng sáng vùng tối, hằng định màu làm việc tốt. Trong một cảnh nghèo manh mối, nó yếu đi rõ rệt.

Não ước lượng màu nguồn sáng bằng những manh mối nào

Tầng thấp nhất là thích nghi của chính tế bào nón. Khi ánh sáng xung quanh nghiêng về đỏ, nón sóng dài bị kích thích nhiều kéo dài và tự giảm độ nhạy, trong khi nón sóng ngắn được "nâng" lên tương đối. Nhà sinh lý học Johannes von Kries mô tả ý tưởng này đầu thế kỷ 20: mỗi loại nón tự điều chỉnh độ khuếch đại theo mức kích thích trung bình mà nó nhận được. Đó là lý do khi bước vào một căn phòng đèn vàng, sau vài chục giây màu vàng như nhạt bớt.

Ở tầng cao hơn, não dùng nhiều manh mối của cảnh. Bề mặt sáng nhất thường được coi là trắng. Trung bình màu của cả cảnh thường được giả định là xám. Những điểm loá trên vật bóng như ly nước, mặt bàn đánh vec ni, quả táo phản chiếu gần như nguyên màu nguồn sáng, cho não một mẫu trực tiếp. Bóng đổ và sự chuyển sáng tối trên vật cong cũng cung cấp thông tin về hướng và màu của ánh sáng.

Cuối cùng là hiểu biết về thế giới. Não biết lá cây thường xanh, giấy in thường trắng, da người nằm trong một khoảng màu nhất định, và dùng những vật quen thuộc đó như thước chuẩn. Khi các manh mối thống nhất, kết quả rất ổn định; khi chúng mâu thuẫn, mỗi người có thể ước lượng nguồn sáng khác nhau và thấy cùng một vật với màu khác nhau.

Edwin Land và những tấm ghép màu kiểu Mondrian

Thí nghiệm nổi tiếng nhất về hằng định màu đến từ Edwin Land, nhà phát minh và người sáng lập công ty máy ảnh chụp lấy ngay Polaroid. Trong các thí nghiệm công bố từ thập niên 1960 tới 1970, ông dựng một tấm lớn ghép từ nhiều mảng giấy màu chữ nhật, gợi nhớ tranh của hoạ sĩ Piet Mondrian, chiếu sáng bằng ba máy chiếu riêng biệt phát ánh sáng sóng dài, sóng trung và sóng ngắn với cường độ chỉnh được.

Land đo lượng ánh sáng mà một mảng, ví dụ mảng xanh lục, phản xạ vào mắt ở ba dải. Sau đó ông chỉnh ba máy chiếu sao cho một mảng khác, ví dụ mảng đỏ, phản xạ vào mắt đúng ba con số đó. Về vật lý, mảng đỏ lúc này gửi vào mắt ánh sáng giống hệt mảng lục lúc trước. Vậy mà người xem vẫn thấy mảng đỏ là đỏ. Màu ta thấy không do ánh sáng từ riêng điểm đó quyết định, mà do quan hệ giữa điểm đó với phần còn lại của cảnh.

Từ đó Land đề xuất thuyết retinex, ghép từ võng mạc và vỏ não, công bố rộng rãi năm 1977: hệ thị giác so sánh độ sáng tương đối của các vùng trong từng kênh nón trên khắp cảnh, rồi dựa vào ba bản so sánh đó để gán màu. Thuyết retinex nguyên bản đã được sửa và tranh luận nhiều, nhưng ý tưởng cốt lõi, màu là phép so sánh trong toàn cảnh, đến nay vẫn là nền của nghiên cứu hằng định màu và của nhiều thuật toán chỉnh ảnh.

Trí nhớ màu: khi não tin vào điều đã biết

Quả chuối luôn hơi vàng. Trong một thí nghiệm được công bố năm 2006, người tham gia được yêu cầu chỉnh ảnh một quả chuối trên màn hình cho tới khi nó trông xám hoàn toàn. Họ thường chỉnh lố sang phía hơi xanh lam, nghĩa là khi quả chuối thật sự xám, họ vẫn thấy nó hơi vàng. Kiến thức "chuối màu vàng" đã nhuộm cảm giác.

Vật quen làm thước đo. Khi trong cảnh có vật quen thuộc như tờ giấy, chiếc áo trắng, lá cây, hằng định màu thường mạnh hơn, vì não có mốc để hiệu chỉnh.

Mặt trái của trí nhớ màu. Trí nhớ màu có xu hướng "đẹp hơn thật": ta nhớ bầu trời xanh hơn, cỏ lục hơn, da người hồng hào hơn thực tế. Đây là một lý do nhiều người thích ảnh được tăng bão hoà, và là lý do so màu bằng trí nhớ rất dễ sai.

Ngữ cảnh văn hoá. Những thứ mỗi nền văn hoá hay gặp, như màu áo đồng phục, màu gạch, màu đất địa phương, có thể trở thành mốc riêng. Ảnh hưởng này có thật nhưng khó đo, nên chỉ nên xem như giả thuyết hợp lý.

Khi hằng định màu thất bại

Biết lúc nào cơ chế này yếu đi giúp bạn hiểu những lần "màu ở nhà khác màu ở tiệm" không phải do mắt mình có vấn đề. Các tình huống điển hình:

Tình huốngChuyện gì xảy raVì sao
Đèn đường natri thấp áp kiểu cũMọi vật thành vàng cam hoặc xám, không phân biệt được màu xeÁnh sáng gần như một bước sóng, không còn thông tin để so
Đèn LED rẻ hoặc đèn có phổ hẹpMột số màu, nhất là đỏ và da người, trông xỉn, lệchThiếu hẳn vài vùng phổ nên vật không phản xạ được màu thật của nó
Nhìn qua một lỗ nhỏ, chỉ thấy một mảng màuMàu thay đổi rõ theo đènMất hết khung cảnh để não ước lượng nguồn sáng
Phòng có hai loại đèn khác màuCùng một bức tường trông như hai màu ở hai đầu phòngNão không biết lấy nguồn sáng nào làm chuẩn
Cửa hàng chiếu đèn rọi mạnh vào sản phẩmSản phẩm trông rực hơn khi mang vềĐèn chọn phổ và độ sáng làm nổi màu, nền tối làm mảng sáng nổi bật
Ảnh chụpẢnh dưới đèn vàng ra màu cam, dưới bóng râm ra xanhMáy ảnh ghi lại ánh sáng thật, không tự trừ nguồn sáng như não

Tình huống đầu tiên là ví dụ kinh điển: dưới loại đèn natri cũ phát gần như một vạch phổ, ba loại nón không còn tỉ lệ khác nhau nào giữa các vật, nên hằng định màu không có gì để làm việc. Nhiều thành phố đã thay loại đèn này bằng LED, nhưng ở các con đường cũ, bãi xe, bạn vẫn có thể gặp.

Máy ảnh không có hằng định màu, nên mới cần cân bằng trắng

Cảm biến máy ảnh ghi lại đúng thứ ánh sáng đi vào ống kính. Nó không tự biết nguồn sáng là gì, nên ảnh chụp trong phòng đèn sợi đốt mà không chỉnh sẽ ra màu cam, ảnh chụp trong bóng râm buổi trưa ra màu xanh lạnh. Khi xem ảnh, não ta lại đang thích nghi với ánh sáng của căn phòng nơi ta cầm điện thoại, không phải ánh sáng lúc chụp, nên sự lệch màu hiện ra rõ.

Chức năng cân bằng trắng tự động trong máy ảnh và điện thoại là phiên bản kỹ thuật của hằng định màu. Các thuật toán đơn giản giả định trung bình cả cảnh là xám, hoặc điểm sáng nhất là trắng, đúng như các manh mối mà não dùng. Điện thoại đời mới dùng thêm nhận diện cảnh, da người, bầu trời, nên thông minh hơn, nhưng vẫn có thể bị lừa bởi cảnh nhiều một màu như bãi cỏ, tường sơn màu, sân khấu đèn màu.

Hiểu điều này giúp chụp đẹp hơn. Đặt một vật trắng hoặc xám trung tính vào khung khi cần màu chuẩn, chẳng hạn khi chụp sản phẩm để bán, chụp mẫu vải, chụp tranh. Tránh chụp dưới hai loại đèn trộn lẫn. Và nhớ rằng ảnh trên điện thoại người khác có thể hiển thị khác, vì màn hình mỗi máy một kiểu.

Áp dụng khi chọn sơn, quần áo, đồ nội thất

Hằng định màu giúp ta sống thoải mái nhưng lại gây bất ngờ khi chọn màu cho thứ sẽ dùng ở nơi khác. Vài thói quen giúp tránh mua nhầm:

  • Xem mẫu màu dưới ánh sáng nơi sẽ dùng: mẫu sơn dán lên đúng bức tường, nhìn vào buổi sáng, buổi chiều và buổi tối khi bật đèn.
  • Xem quần áo cả trong cửa hàng lẫn gần cửa ra vào có ánh sáng tự nhiên, đặc biệt màu be, xám, xanh rêu, xanh than dễ lệch.
  • Mang theo một vật trắng quen thuộc làm mốc so, như tờ giấy trắng, để thấy đèn đang ngả màu gì.
  • Đặt hai món định phối với nhau cạnh nhau dưới cùng một nguồn sáng, đừng so bằng trí nhớ.
  • Khi mua online, coi ảnh là tham khảo; hỏi người bán ảnh chụp dưới ánh sáng tự nhiên kèm vật trắng làm mốc.
  • Với đèn trong nhà, chọn đèn có chỉ số hoàn màu cao và dùng một loại nhiệt độ màu thống nhất trong một không gian.

Không cần đo đạc phức tạp. Chỉ cần nhớ một nguyên tắc: màu bạn thấy luôn là màu "trong khung cảnh này", và đổi khung cảnh là đổi màu.

Câu hỏi thường gặp

Hằng định màu có ở mọi người như nhau không?

Cơ chế cơ bản có ở mọi người nhìn màu bình thường, nhưng mức độ bù trừ khác nhau giữa người và giữa cảnh. Với những cảnh mơ hồ về nguồn sáng, hai người có thể ước lượng ánh sáng khác nhau và thấy màu khác nhau, cả hai đều không nhìn sai.

Người mù màu có hằng định màu không?

Có, theo những gì đã biết, vì cơ chế này dựa vào phép so sánh trong toàn cảnh. Họ chỉ có ít kênh màu hơn để so, nên hằng định màu làm việc trong không gian màu nhỏ hơn.

Động vật có hằng định màu không?

Có bằng chứng ở nhiều loài, như ong mật và cá vàng, chúng vẫn tìm đúng vật màu đã học khi ánh sáng thay đổi. Điều này cho thấy cơ chế này có ích cho sự sống tới mức xuất hiện ở nhiều nhánh tiến hoá khác nhau.

Vì sao màu sơn trên tường khác màu trên cuốn mẫu?

Cuốn mẫu là mảng nhỏ dưới đèn cửa hàng, bao quanh bởi các màu khác. Trên tường, màu phủ một diện tích lớn, phản xạ ánh sáng qua lại giữa các mặt tường làm màu đậm lên, và chịu ánh sáng của căn nhà bạn. Hãy thử mảng mẫu lớn trên tường trước khi quyết định.

Chế độ ánh sáng ban đêm trên điện thoại có liên quan gì không?

Chế độ đó làm màn hình ngả vàng. Sau một lúc mắt thích nghi, màn hình trông bớt vàng, đúng cơ chế thích nghi của nón. Nhưng màu ảnh khi đó không chuẩn, nên tắt chế độ này khi cần đánh giá màu, ví dụ duyệt ảnh sản phẩm.

Đèn LED trắng trong nhà có làm mắt nhìn sai màu không?

Đèn LED có chỉ số hoàn màu cao cho màu khá tự nhiên. Đèn có chỉ số thấp hoặc phổ thiếu vùng đỏ có thể làm một số màu xỉn đi. Mắt không bị hại, chỉ là màu vật trông khác so với dưới ánh nắng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138