NhinThay.comNhìn Thấy
Màu sắc và mù màu

Mắt người phân biệt được bao nhiêu màu: một triệu, mười triệu hay con số khác

Con số một triệu hay mười triệu màu đều là ước tính, phụ thuộc cách đếm. Vì sao các con số khác nhau, mắt nhạy ở vùng màu nào hơn và chuyện người tứ sắc.

Top-down view of hundreds of silk thread spools in finely graded shades on a tailor workbench in Da Nang, fingertips picking out a single spool, soft daylight

Các ước tính khoa học thường nói mắt người nhìn màu bình thường phân biệt được từ khoảng một triệu tới vài triệu màu, có ước tính lên tới mười triệu. Không có con số duy nhất vì kết quả phụ thuộc cách hỏi: đặt hai mẫu màu sát cạnh nhau hay cách xa nhau, dưới ánh sáng nào, mẫu to hay nhỏ, và có tính các màu rất tối gần như đen hay không.

Câu hỏi "bao nhiêu màu" vì vậy thú vị hơn con số trả lời. Nó buộc ta hiểu màu có ba chiều, mắt nhạy không đều ở các vùng màu, trí nhớ màu kém hơn nhiều so với khả năng so màu tại chỗ, và vì sao con số 16,7 triệu màu trên màn hình là con số của máy chứ không phải của mắt. Phần cuối nói về người tứ sắc, chủ đề hay bị thổi phồng trên mạng.

Vì sao không có một con số chính xác

Để đếm số màu phân biệt được, các nhà nghiên cứu đo ngưỡng khác biệt nhỏ nhất: đưa ra hai mẫu màu, đổi dần một mẫu cho tới khi người quan sát vừa đủ nhận ra hai mẫu khác nhau. Lặp lại phép đo ở khắp không gian màu, rồi ước lượng xem không gian đó chứa được bao nhiêu "ô" có kích thước bằng một ngưỡng. Mỗi bước trong quy trình này đều có lựa chọn ảnh hưởng tới kết quả.

Lựa chọn đầu tiên là phạm vi màu. Màu của bề mặt vật thể thật, như giấy, vải, sơn, bị giới hạn bởi chất liệu, không rực bằng ánh sáng đơn sắc từ tia laser. Đếm trong tập màu bề mặt sẽ ra số nhỏ hơn đếm trong mọi ánh sáng có thể có. Lựa chọn thứ hai là điều kiện so sánh: hai mẫu sát mép nhau dễ phân biệt hơn nhiều so với hai mẫu cách nhau, càng khác xa với việc nhớ một màu rồi so với màu thấy sau đó.

Lựa chọn thứ ba là cách chia không gian màu thành ô, vì ngưỡng không đều nhau ở các vùng. Những khác biệt về giả định như vậy giải thích vì sao các tài liệu đưa ra con số chênh nhau tới mười lần mà không tài liệu nào sai về phương pháp. Khi đọc một con số, câu hỏi đúng là "đếm theo cách nào".

Ba chiều của màu: sắc độ, độ bão hoà và độ sáng

Mỗi màu có thể mô tả bằng ba thuộc tính. Sắc độ là tên màu theo nghĩa thông thường, đỏ, cam, vàng, lục, lam, tím. Độ bão hoà là màu đậm đặc tới đâu so với xám cùng độ sáng: hồng phấn là đỏ có độ bão hoà thấp. Độ sáng là màu sáng hay tối. Ba chiều này tương ứng với ba tín hiệu mà mắt gửi lên não, nên không gian màu của con người là không gian ba chiều.

Đếm màu vì thế giống nhân ba con số. Dọc theo dải quang phổ, các phép đo cổ điển cho thấy người nhìn bình thường phân biệt được khoảng một trăm rưỡi sắc độ khi so sát cạnh nhau. Với mỗi sắc độ, có thêm vài chục bậc bão hoà, và với mỗi tổ hợp đó lại có hàng chục tới hàng trăm bậc độ sáng. Nhân lên, số màu nhanh chóng lên tới hàng triệu. Các ô màu không đều nhau nên phép nhân này chỉ để hình dung độ lớn, không phải để tính chính xác.

Có một chi tiết hay bị bỏ qua: ở vùng rất tối, khả năng phân biệt màu giảm mạnh vì tế bào nón nhận ít ánh sáng, còn ở vùng rất sáng thì chói làm mất chi tiết. Không gian màu thấy được vì thế có hình dạng bầu dục phình ở giữa, không phải hình hộp vuông như các thanh trượt trong phần mềm chỉnh ảnh.

Các ước tính đã được đưa ra và vì sao chúng khác nhau

Bảng dưới gom các mức ước tính thường gặp trong tài liệu màu học. Không nên xem đây là bảng xếp hạng đúng sai, mà là những câu trả lời cho các câu hỏi hơi khác nhau.

Mức ước tínhCách đếm thường đứng sauGhi chú
Khoảng một trăm rưỡiSố sắc độ dọc quang phổ, so sát cạnh nhauChỉ đếm một chiều, chưa tính bão hoà và độ sáng
Khoảng một triệuCon số làm tròn hay được trích trong sách phổ thôngDễ nhớ, thường không nêu rõ điều kiện đo
Khoảng hai triệuƯớc tính số màu bề mặt thực tế phân biệt được, công bố cuối thập niên 1990Tính trong phạm vi màu mà vật liệu thật có thể có
Tới khoảng mười triệuĐếm trong phạm vi rộng hơn, ô màu nhỏ hơnGần với giới hạn lý thuyết khi so sát cạnh nhau, điều kiện lý tưởng
Vài chục tới vài trămSố màu nhớ và gọi tên được ổn địnhTrí nhớ màu kém xa khả năng so màu tại chỗ

Dòng cuối thường gây bất ngờ nhất. Bạn có thể phân biệt hai mẫu sơn trắng ngà gần giống nhau khi đặt cạnh nhau, nhưng đem một mẫu về nhà và quay lại cửa hàng thì gần như chắc sẽ chọn nhầm. Đó là lý do thợ sơn, thợ in, thợ nhuộm luôn mang mẫu thật theo, không tin vào trí nhớ.

MacAdam và những hình elip: mắt nhạy không đều ở mọi vùng màu

Năm 1942, nhà nghiên cứu màu David MacAdam công bố một thí nghiệm trở thành nền móng của ngành đo màu. Ông cho người quan sát chỉnh một màu để khớp với một màu mẫu, lặp lại rất nhiều lần, rồi ghi lại độ dao động của các lần khớp trên giản đồ màu. Ở mỗi vùng, các lần khớp tản ra thành một hình elip: trong elip, mắt coi như cùng một màu.

Điều đáng chú ý là các elip có kích thước rất khác nhau. Ở vùng lục, elip lớn, nghĩa là cần thay đổi khá nhiều mắt mới nhận ra; ở vùng lam và tím, elip nhỏ hơn hẳn. Elip còn bị kéo dài theo những hướng nhất định. Nói cách khác, khoảng cách trên giản đồ màu không tương ứng với khoảng cách mà mắt cảm nhận, và đếm số màu bằng cách chia giản đồ thành ô vuông đều nhau sẽ sai.

Phát hiện này dẫn đến hàng loạt cách tính chênh lệch màu cố gắng làm cho "một đơn vị khác biệt" mang ý nghĩa giống nhau ở mọi vùng, và đến các không gian màu được nắn lại cho đều hơn. Các tiêu chuẩn kiểm màu trong in ấn, dệt may, sơn ngày nay đều xây trên tinh thần đó: đo màu theo cách mắt người thấy, không theo cách máy đo thấy.

Điều gì làm khả năng phân biệt màu tăng hay giảm

Đặt sát cạnh nhau. Hai mẫu có chung một đường mép là điều kiện lý tưởng; chỉ cần một khe hở nhỏ đã làm ngưỡng phân biệt tăng lên đáng kể.

Kích thước mẫu. Mẫu màu càng nhỏ càng khó phân biệt, đặc biệt ở trục lam – vàng, vì vùng trung tâm võng mạc rất ít nón sóng ngắn. Chấm màu nhỏ trên bản đồ hay biểu đồ vì thế dễ lẫn hơn mảng lớn.

Ánh sáng. Đủ sáng và phổ đèn rộng giúp phân biệt tốt hơn; dưới đèn có phổ hẹp, nhiều cặp màu trở nên giống nhau.

Tuổi. Thuỷ tinh thể ngả vàng theo tuổi làm giảm khả năng phân biệt ở vùng lam, nên người lớn tuổi thường cần nhiều ánh sáng hơn cho cùng một việc so màu.

Luyện tập và nghề nghiệp. Thợ nhuộm, thợ in, hoạ sĩ không có thêm tế bào nón, nhưng họ học được nên nhìn vào đâu, so trong điều kiện nào và gọi tên các khác biệt nhỏ. Luyện tập cải thiện độ nhất quán nhiều hơn là giới hạn sinh học.

Rối loạn sắc giác. Người mù màu đỏ – lục mất gần hết một chiều của không gian màu, nên số màu phân biệt được giảm mạnh, dù vẫn có thể là hàng nghìn tới hàng chục nghìn.

Màn hình 16,7 triệu màu: con số của máy, không phải của mắt

Màn hình phổ biến dùng 8 bit cho mỗi kênh đỏ, lục, lam, tức 256 mức mỗi kênh. Nhân ba con số đó được khoảng 16,7 triệu mã màu. Con số này thường được in trên hộp như một ưu điểm, khiến nhiều người nghĩ màn hình hiển thị nhiều màu hơn mắt thấy được. Thực ra phần lớn các mã liền kề nhau giống hệt nhau với mắt, nhất là ở vùng sáng và vùng lục.

Ngược lại, có những vùng mà 256 mức là chưa đủ. Một dải chuyển màu trơn trên bầu trời hoặc trong vùng tối của ảnh có thể lộ ra các vệt bậc thang, vì bước nhảy giữa hai mã liền nhau ở đó lớn hơn ngưỡng của mắt. Đây là lý do các màn hình và tệp ảnh chất lượng cao dùng 10 bit mỗi kênh hoặc hơn: không phải để "thêm màu" cho đủ con số, mà để các bước nhảy nhỏ hơn ngưỡng ở mọi vùng.

Thêm một giới hạn nữa: ba loại điểm ảnh của màn hình chỉ tạo được các màu nằm trong tam giác giữa ba màu gốc của nó. Nhiều màu bão hoà có thật trong tự nhiên, như một số sắc lục và lam ngọc rất rực, nằm ngoài tam giác đó, nên dù có bao nhiêu triệu mã, màn hình vẫn không hiển thị được.

Người tứ sắc: có ai thấy nhiều màu hơn hẳn

Vì gen của nón sóng dài và sóng trung nằm trên nhiễm sắc thể X và hay có biến thể, một số phụ nữ mang hai phiên bản sắc tố hơi khác nhau, cộng với nón sóng ngắn là bốn loại nón. Về lý thuyết, người như vậy có thể có thêm một chiều màu. Trong một nghiên cứu năm 2010, nhóm của Gabriele Jordan ở Anh kiểm tra 24 phụ nữ mang gen kiểu này và chỉ tìm thấy một người cho kết quả đúng như dự đoán của thị giác bốn chiều trong các phép thử khớp màu.

Kết quả đó cho thấy hai điều. Thứ nhất, có bốn loại nón chưa chắc đã có thị giác bốn chiều: hai sắc tố có thể quá gần nhau, và não có thể không tách được tín hiệu thứ tư. Thứ hai, người tứ sắc chức năng nếu có thì rất hiếm, và mức độ "thấy thêm" của họ là chủ đề còn đang được nghiên cứu.

Trên mạng có nhiều bài thử kiểu "đếm số màu trong dải này để biết bạn có phải người tứ sắc", kèm con số như một trăm triệu màu. Những bài thử đó không có giá trị: màn hình chỉ có ba loại điểm ảnh, nên về nguyên lý không thể hiển thị khác biệt mà chỉ người bốn loại nón mới thấy. Muốn biết chắc cần phép đo trong phòng thí nghiệm với nguồn sáng được điều khiển chính xác.

Câu hỏi thường gặp

Phụ nữ có nhìn được nhiều màu hơn nam giới không?

Ở mức trung bình, khác biệt rất nhỏ và các nghiên cứu cho kết quả không thống nhất. Phần chênh lệch rõ nhất đến từ việc nam giới bị mù màu đỏ – lục nhiều hơn. Nữ giới cũng thường dùng nhiều tên màu hơn, nhưng đó là chuyện ngôn ngữ, không chắc là chuyện mắt.

Có luyện để nhìn được nhiều màu hơn không?

Luyện tập giúp bạn chú ý đúng chỗ, so màu trong điều kiện tốt và gọi tên khác biệt nhỏ nhất quán hơn. Nó không thêm loại tế bào nón và không thay đổi giới hạn sinh học. Hiệu quả rõ nhất là ở người làm nghề cần so màu thường xuyên.

Vì sao mắt kém nhạy với khác biệt ở vùng màu lục?

Một phần vì hai loại nón sóng dài và sóng trung có đỉnh nhạy sát nhau và cùng phản ứng mạnh ở vùng lục, nên thay đổi nhỏ ở đó làm hai tín hiệu đổi gần như song song, hiệu số giữa chúng thay đổi ít. Đó là hiệu số mà não dùng để thấy khác biệt sắc độ.

Màn hình 10 bit có thật sự đẹp hơn 8 bit không?

Lợi ích rõ nhất là các dải chuyển màu trơn hơn, ít vệt bậc thang ở bầu trời và vùng tối, khi nội dung và cả chuỗi xử lý đều hỗ trợ 10 bit. Với văn bản và ảnh thông thường, khác biệt thường khó thấy.

Động vật nào nhìn được nhiều màu nhất?

Câu trả lời phụ thuộc vào cách hiểu. Có loài có tới hàng chục loại thụ thể nhưng thí nghiệm cho thấy chúng phân biệt màu gần nhau không giỏi. Nhiều loài chim có bốn loại nón và nhìn được tia cực tím, nên không gian màu của chúng có thể rộng hơn người.

Người lớn tuổi có mất khả năng phân biệt màu không?

Khả năng phân biệt thường giảm nhẹ theo tuổi, rõ nhất ở vùng lam và lục lam, chủ yếu do thuỷ tinh thể ngả vàng và đồng tử nhỏ lại. Nếu thay đổi xảy ra nhanh hoặc chỉ ở một mắt, nên khám chuyên khoa mắt để tìm nguyên nhân.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138