NhinThay.comNhìn Thấy
Màu sắc và mù màu

Nhìn màu khi về già: vì sao màu xỉn đi và khi nào cần đi khám mắt

Thuỷ tinh thể ngả vàng, đồng tử nhỏ lại khiến người lớn tuổi khó phân biệt xanh lam, tím, xanh than. Thay đổi nào là bình thường, khi nào cần khám và cách chỉnh nhà.

Elderly Vietnamese woman seen from behind threading a needle beside a bright window in a wooden house in Vinh Long, colourful fabric scraps on the table, soft side light

Khi về già, nhiều người thấy màu sắc xỉn đi và khó phân biệt xanh lam với xanh lục, tím với xanh than, vì thuỷ tinh thể trong mắt ngả vàng dần và lọc bớt ánh sáng sóng ngắn, cộng với đồng tử nhỏ lại làm võng mạc nhận ít ánh sáng hơn. Thay đổi chậm, đều ở hai mắt qua nhiều năm thường là một phần của lão hoá. Thay đổi nhanh, chỉ ở một mắt hoặc kèm nhìn mờ là lý do đi khám chuyên khoa mắt.

Bài này dành cho người lớn tuổi và con cháu: cơ chế đằng sau, câu chuyện của hoạ sĩ Monet, những dấu hiệu không nên chờ, và những điều chỉnh nhỏ trong nhà giúp an toàn hơn. Bài không chẩn đoán và không thay thế khám mắt; chỉ bác sĩ nhãn khoa mới xác định được thay đổi màu sắc của một người là do đâu.

Thuỷ tinh thể ngả vàng: một bộ lọc dày dần theo năm tháng

Thuỷ tinh thể là thấu kính trong suốt nằm sau mống mắt, giúp hội tụ ánh sáng lên võng mạc. Ở trẻ nhỏ, nó gần như trong suốt hoàn toàn. Theo tuổi, các protein trong thuỷ tinh thể tích tụ những sắc tố màu vàng, và thấu kính dày lên. Kết quả là một bộ lọc vàng nhạt dần dần được gắn vào mắt, hấp thụ mạnh ánh sáng ở vùng lam và tím.

Vì thay đổi diễn ra qua hàng chục năm, não thích nghi gần như hoàn toàn, nên người lớn tuổi hiếm khi thấy thế giới "ngả vàng". Họ chỉ nhận thấy ở những việc cần phân biệt màu lạnh: chọn giữa chiếc áo xanh than và chiếc áo đen, nhận ra chữ màu lam trên nền đen, phân biệt hai viên thuốc màu lam nhạt và lục nhạt. Màu sắc nói chung cũng có cảm giác kém rực hơn.

Thuỷ tinh thể ngả vàng ở mức độ nào đó là chuyện của mọi người khi già đi. Khi thuỷ tinh thể đục nhiều tới mức ảnh hưởng thị lực, người ta gọi là đục thuỷ tinh thể, một bệnh rất thường gặp ở người cao tuổi và có phương pháp điều trị. Ranh giới giữa hai tình trạng phải do bác sĩ đánh giá khi khám.

Đồng tử nhỏ lại, ánh sáng tán xạ nhiều hơn

Một thay đổi khác ít được nói tới: đồng tử của người lớn tuổi thường nhỏ hơn và mở rộng kém hơn trong bóng tối. Cộng với thuỷ tinh thể kém trong, lượng ánh sáng tới được võng mạc của một người cao tuổi thấp hơn đáng kể so với người trẻ trong cùng căn phòng. Màu sắc là thứ chịu thiệt đầu tiên khi ánh sáng yếu, vì tế bào nón cần nhiều ánh sáng hơn tế bào que để làm việc tốt.

Thuỷ tinh thể già cũng làm ánh sáng tán xạ nhiều hơn bên trong mắt, giống như nhìn qua một tấm kính hơi mờ. Ánh sáng tán xạ phủ một lớp sáng mỏng lên toàn bộ hình ảnh, làm giảm độ tương phản và làm màu nhạt đi. Đó là lý do nhiều người lớn tuổi thấy chói khi có đèn pha xe ngược chiều hay khi nắng chiếu xiên qua cửa sổ.

Hệ quả thực tế: người lớn tuổi cần nhiều ánh sáng hơn cho cùng một việc, nhưng ánh sáng phải đều và không chói. Một bóng đèn trần to chiếu thẳng có thể vừa thiếu sáng ở mặt bàn vừa gây chói khi ngước lên. Ánh sáng tốt cho mắt lớn tuổi là ánh sáng đủ, khuếch tán, chiếu vào chỗ làm việc thay vì vào mắt.

Monet và những bức tranh ngả đỏ

Một ví dụ nổi tiếng về ảnh hưởng của thuỷ tinh thể lên màu sắc là hoạ sĩ người Pháp Claude Monet. Từ khoảng những năm 1910, ông được chẩn đoán đục thuỷ tinh thể ở cả hai mắt. Các bức tranh vẽ cây cầu kiểu Nhật trong vườn nhà ông ở Giverny thời kỳ này chuyển dần sang những mảng đỏ, nâu, vàng đậm, nét vẽ mờ và dày, khác hẳn những bức cùng đề tài trước đó với nhiều sắc lục và lam.

Monet tự nhận thấy mình khó phân biệt màu và phải dựa vào nhãn trên tuýp sơn cùng thói quen sắp xếp bảng màu. Năm 1923, ông được mổ đục thuỷ tinh thể ở một mắt. Sau mổ, ông than phiền rằng thế giới trông quá xanh, và theo nhiều tư liệu, ông đã vẽ lại hoặc huỷ một số bức vẽ trong thời kỳ mắt kém.

Câu chuyện của Monet thường được dùng trong giảng dạy nhãn khoa vì nó cho thấy cùng lúc hai điều: thuỷ tinh thể ngả vàng làm mất màu lạnh, và não đã thích nghi với bộ lọc đó tới mức khi bộ lọc bị gỡ ra, thế giới bình thường lại trông lạ. Các nhà nghiên cứu vẫn bàn về việc bao nhiêu phần trong phong cách cuối đời của ông là do mắt, bao nhiêu là lựa chọn nghệ thuật, nên không nên quy hết cho bệnh.

Những thay đổi màu sắc không nên chờ, cần đi khám

Thay đổi chậm và đều theo tuổi thường không gấp, nhưng những tình huống sau nên đi khám chuyên khoa mắt sớm. Danh sách này không dùng để tự đoán bệnh; nó giúp biết khi nào cần gặp bác sĩ:

  • Màu sắc thay đổi rõ trong vài tuần hoặc vài tháng.
  • Che từng mắt để so, thấy một mắt nhìn màu nhạt hơn hoặc ngả màu khác hẳn mắt kia.
  • Màu thay đổi kèm nhìn mờ, nhìn đôi, chói nhiều, thấy quầng sáng quanh đèn, hoặc có vùng mờ, vùng méo ở giữa tầm nhìn.
  • Đường thẳng như khung cửa, gạch lát trông cong hoặc lượn sóng.
  • Người đang có bệnh tiểu đường, tăng huyết áp, tăng nhãn áp hay đã được bác sĩ dặn khám mắt định kỳ.
  • Đang dùng thuốc điều trị lâu dài và thấy màu sắc khác đi; báo bác sĩ kê đơn, không tự ngưng thuốc.
  • Đau mắt, đỏ mắt kèm thay đổi thị lực.

Nhiều bệnh mắt ở người cao tuổi tiến triển âm thầm và được điều trị tốt hơn khi phát hiện sớm. Khám mắt định kỳ theo lời khuyên của bác sĩ, kể cả khi chưa thấy gì bất thường, là thói quen đáng giữ.

Điều chỉnh trong nhà cho mắt lớn tuổi

Nhiều tai nạn nhỏ trong nhà người cao tuổi có liên quan đến khó phân biệt màu và độ tương phản. Bảng dưới gợi ý những điều chỉnh rẻ, làm được ngay.

Chỗ trong nhàKhó khăn có thể gặpĐiều chỉnh gợi ý
Hộp thuốcNhầm viên thuốc cùng cỡ khác màu nhạtKhông phân biệt thuốc bằng màu; dùng hộp chia ngày có chữ to, để riêng từng loại
Cầu thang, bậc cửaKhông thấy mép bậc khi bậc cùng màu sànDán băng màu tương phản ở mép bậc, thêm đèn ở chân cầu thang
Bếp gasNgọn lửa lam khó thấy khi bếp sángNhìn tiếng và cảm nhận hơi nóng, chọn núm vặn có vạch rõ, cân nhắc bếp có ngắt tự động
Tủ quần áoLẫn đen, xanh than, nâu sẫmTreo theo nhóm màu, gắn nhãn chữ to ở móc, để đèn trong tủ
Điện thoại, máy tính bảngChữ màu lam, xám nhạt khó đọcBật chữ đậm, tăng độ tương phản, cỡ chữ lớn trong cài đặt trợ năng
Phòng ngủ ban đêmChói khi bật đèn trần, tối khi đi vệ sinhĐèn ngủ thấp, dịu chiếu xuống sàn dọc đường đi

Nguyên tắc chung là đừng để màu làm thông tin duy nhất. Khi màu nhạt đi, chữ, vị trí, hình dạng và độ tương phản sáng – tối trở thành manh mối đáng tin hơn. Những điều chỉnh này cũng có ích cho bất kỳ ai trong nhà khi đèn tắt hay khi vội.

Sau mổ đục thuỷ tinh thể: thế giới bỗng xanh và sáng hơn

Màu lam trở lại. Phẫu thuật thay thuỷ tinh thể đục bằng thấu kính nhân tạo trong suốt. Nhiều người kể rằng ngay sau mổ, màu trắng trông trắng hơn, bầu trời xanh hơn, như vừa lau sạch một tấm kính. Đó là bộ lọc vàng nhiều năm vừa được gỡ ra.

Hai mắt nhìn khác nhau trong một thời gian. Nếu mổ từng mắt một, trong khoảng chờ mổ mắt thứ hai, nhắm lần lượt từng mắt sẽ thấy rõ một bên ấm vàng, một bên lạnh xanh. Đây là chuyện thường gặp, nên hỏi bác sĩ nếu thấy khó chịu.

Não cần thời gian thích nghi lại. Giống trải nghiệm của Monet, vài tuần đầu màu có thể trông "quá xanh". Phần lớn người quen dần khi não điều chỉnh lại mốc màu.

Làm theo hướng dẫn sau mổ. Lịch tái khám, thuốc nhỏ mắt, việc nên tránh sau mổ do bác sĩ phẫu thuật dặn cho từng người. Đừng tự áp dụng lời khuyên của người khác, vì mỗi ca mổ và mỗi loại thấu kính có hướng dẫn riêng.

Con cháu giúp được gì

Người lớn tuổi thường không tự nói ra chuyện màu sắc thay đổi, vì nó đến chậm hoặc vì ngại làm phiền. Con cháu có thể để ý những dấu hiệu nhỏ: mặc áo trái màu với ý định, nhầm hộp thuốc, đứng sát cửa sổ khi cần nhìn kỹ, vấp ở bậc cửa, than chói khi đi đường buổi tối. Những dấu hiệu này không phải để trêu, mà là lý do đưa ông bà, cha mẹ đi khám mắt.

Khi đi khám, nên đi cùng để kể thêm những gì đã quan sát được ở nhà, và nghe bác sĩ dặn. Nếu bác sĩ khuyên điều trị, cùng ông bà tìm hiểu, hỏi lại những điều chưa rõ, thay vì để người lớn tuổi tự quyết một mình.

Một việc nhỏ khác là để ý thói quen dùng màu khi nhắn tin, dán ghi chú hay soạn giấy tờ cho ông bà. Ghi chú bằng bút xanh lam nhạt trên giấy vàng, lịch uống thuốc tô màu để phân biệt sáng tối, tin nhắn có ảnh chụp tối đều khó đọc hơn nhiều với mắt lớn tuổi. Chữ đen, cỡ lớn trên nền trắng, kèm chữ ghi rõ "sáng", "tối" thay vì chỉ dùng màu, là cách chắc nhất.

Ở nhà, điều chỉnh ánh sáng và sắp xếp đồ đạc là việc con cháu làm được ngay, không tốn kém. Cuối cùng là thái độ: đừng chê người lớn tuổi "mặc màu kỳ" hay "nhìn không ra". Thay đổi ở mắt là chuyện của cơ thể, không phải của sự chú ý hay trí nhớ.

Câu hỏi thường gặp

Người già có bị mù màu không?

Mù màu bẩm sinh không xuất hiện khi già. Thay đổi màu sắc ở người lớn tuổi thường do thuỷ tinh thể ngả vàng, ánh sáng tới võng mạc ít hơn, hoặc do bệnh mắt mắc phải. Khám mắt giúp phân biệt các nguyên nhân này.

Đeo kính có giúp nhìn màu rõ hơn không?

Kính đúng độ giúp nhìn nét hơn, gián tiếp làm màu và chi tiết dễ thấy hơn, nhưng không gỡ được lớp lọc vàng của thuỷ tinh thể. Kính râm có tròng màu đậm còn làm khó phân biệt màu hơn trong nhà, nên chỉ đeo khi ra nắng.

Mổ đục thuỷ tinh thể có làm màu sắc trở lại bình thường không?

Nhiều người thấy màu sáng và xanh hơn rõ rệt sau mổ. Mức cải thiện phụ thuộc tình trạng võng mạc và các bệnh mắt khác đi kèm. Bác sĩ phẫu thuật sẽ giải thích kỳ vọng phù hợp với từng người trước khi mổ.

Bao lâu người cao tuổi nên khám mắt một lần?

Khoảng thời gian phù hợp tuỳ tuổi, bệnh nền và kết quả lần khám trước, nên hỏi bác sĩ nhãn khoa để có lịch riêng. Người có bệnh tiểu đường, tăng nhãn áp thường cần khám đều đặn hơn.

Ăn uống có giúp giữ màu sắc khi về già không?

Chế độ ăn cân bằng, nhiều rau và quả tốt cho sức khoẻ nói chung, trong đó có mắt. Nhưng không có món ăn hay thực phẩm chức năng nào được chứng minh làm thuỷ tinh thể hết ngả vàng. Muốn dùng thực phẩm bổ sung cho mắt, hãy hỏi bác sĩ.

Vì sao người lớn tuổi lái xe ban đêm thấy chói nhiều hơn?

Thuỷ tinh thể già làm ánh sáng tán xạ trong mắt nhiều hơn, đồng tử nhỏ lại khiến mắt thiếu sáng ở vùng tối, nên đèn pha ngược chiều gây chói và khó thấy chi tiết. Nếu chói tăng rõ, hãy đi khám mắt và cân nhắc hạn chế lái xe đêm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138