NhinThay.comNhìn Thấy
Màu sắc và mù màu

Màu hồng tía không có trên cầu vồng: màu nâu, hồng và những màu do não tạo ra

Không có bước sóng nào cho màu hồng tía, nâu hay xám. Vì sao não vẫn thấy những màu này, chúng được tạo ra thế nào và chuyện màu "không thể có" như đỏ hơi lục.

Greenhouse of leafy vegetables in Lam Dong lit by rows of red and blue grow lamps casting a magenta glow, worker seen from behind walking between beds, wide shot

Màu hồng tía, loại màu mà ngành in gọi là magenta, không ứng với bất kỳ bước sóng ánh sáng đơn lẻ nào, nên không xuất hiện trên cầu vồng hay trong dải màu tách bởi lăng kính. Ta thấy nó khi mắt nhận cùng lúc ánh sáng ở hai đầu quang phổ, đỏ và lam tím, mà thiếu phần giữa. Não ghép hai tín hiệu đó thành một màu riêng không có trong vật lý của từng tia sáng.

Hồng tía không phải trường hợp duy nhất. Nâu, hồng, xám, trắng, đen cũng không có bước sóng riêng; mỗi màu là cách não diễn giải một tổ hợp ánh sáng trong một khung cảnh. Bài đi qua từng màu, giải thích vì sao vòng tròn màu khép kín được dù quang phổ là một đường thẳng, và nói rõ chỗ khoa học còn tranh luận về những màu "không thể có".

Cầu vồng có những màu nào, và thiếu những màu nào

Ánh sáng nhìn thấy được trải từ khoảng 380 đến khoảng 700 nanomet. Khi giọt nước mưa hay lăng kính tách ánh sáng trắng, mỗi bước sóng đi theo một góc, tạo ra dải màu liền nhau từ tím, lam, lục, vàng, cam đến đỏ. Những màu trên dải này gọi là màu quang phổ: mỗi màu có thể tạo ra bằng ánh sáng một bước sóng.

Chuyện cầu vồng có "bảy màu" là quy ước, không phải đặc điểm vật lý. Newton chọn con số bảy một phần vì liên tưởng tới bảy nốt nhạc, và nhiều nền văn hoá chia cầu vồng thành năm, sáu hay số khác. Dải màu thật là liên tục, ranh giới là do người đặt.

Điều thú vị là những màu quen thuộc bậc nhất trong đời sống lại vắng mặt trên dải đó: hồng tía của hoa giấy, nâu của đất và gỗ, hồng của cánh hoa sen, xám của xi măng, trắng của tờ giấy, đen của mực. Không có tia laser một bước sóng nào cho ra những màu này. Muốn hiểu chúng, phải rời vật lý của tia sáng và sang phía người nhìn.

Hồng tía: khi nón sóng dài và nón sóng ngắn cùng lên tiếng

Mắt có ba loại nón nhạy với vùng sóng ngắn, trung và dài. Ánh sáng một bước sóng bất kỳ trên quang phổ luôn kích thích các nón theo một tỉ lệ đặc trưng: ánh sáng đỏ kích thích mạnh nón sóng dài, ánh sáng lam kích thích mạnh nón sóng ngắn. Không có bước sóng nào kích thích mạnh cả nón sóng dài lẫn nón sóng ngắn mà để nón sóng trung yên lặng, vì nón sóng trung nằm giữa hai loại kia.

Nhưng khi trộn ánh sáng đỏ với ánh sáng lam tím, mắt nhận đúng tổ hợp đó: hai đầu lên tiếng, giữa im lặng. Não không có sẵn "bước sóng" nào để gán, nên nó tạo ra một cảm giác màu mới nằm giữa đỏ và tím. Đó là hồng tía và các sắc tím đỏ, tím hồng quanh nó.

Nhờ những màu này, vòng tròn màu khép lại được. Quang phổ vật lý là một đoạn thẳng, hai đầu đỏ và tím nằm xa nhau nhất về bước sóng. Vậy mà về cảm giác, đỏ và tím trông lại "gần nhau", đi từ đỏ qua hồng tía sang tím là một chuyển màu mượt. Trên giản đồ màu chuẩn của ngành đo màu, đoạn nối hai đầu quang phổ được gọi là đường tía, và các màu nằm trên đó đều là màu ngoài quang phổ.

Trong đời sống, bạn dễ gặp hồng tía thuần nhất ở nhà kính trồng rau dùng đèn LED đỏ và lam: cây cần nhiều ánh sáng ở hai vùng đó cho quang hợp, và hỗn hợp hai màu làm cả nhà kính ánh lên sắc hồng tía.

Màu nâu: màu cam trong một khung cảnh sáng hơn

Nâu là màu gây ngạc nhiên nhất khi được giải thích. Trong phòng tối hoàn toàn, nếu chiếu một đốm sáng có thành phần y như ánh sáng phản xạ từ một tấm gỗ nâu, người xem thường thấy đốm đó màu cam hoặc vàng cam mờ, không phải nâu. Nâu chỉ hiện ra khi đốm đó được đặt giữa một khung cảnh sáng hơn nó.

Nói cách khác, nâu là cam hoặc vàng có độ sáng thấp so với xung quanh. Màu này không thể tạo ra bằng một nguồn sáng đứng riêng, mà luôn cần phép so sánh. Đó là lý do trên màn hình, một màu nâu đẹp lúc mở ảnh có thể thành cam nhạt nếu cả màn hình chỉ có màu đó, hoặc khi bạn tăng độ sáng màn hình trong phòng tối.

Tương tự với ô liu: đó là vàng lục có độ sáng thấp so với nền. Và màu "nâu đỏ" của gạch là đỏ cam tối. Những màu tối này có tên riêng trong nhiều ngôn ngữ chính vì chúng xuất hiện khắp nơi trong tự nhiên, đất, gỗ, lá khô, da thú, dù về vật lý chúng chỉ là phiên bản tối của các màu quang phổ quen thuộc.

Hồng, trắng, xám, đen: những màu khác không có bước sóng riêng

Hồng là đỏ được pha loãng. Lấy ánh sáng đỏ rồi thêm ánh sáng trắng, sắc độ vẫn là đỏ nhưng độ bão hoà giảm, ta gọi đó là hồng. Không bước sóng đơn lẻ nào nhạt như vậy, vì ánh sáng một bước sóng luôn ở mức bão hoà cao nhất. Tiếng Việt và nhiều ngôn ngữ khác đặt tên riêng cho hồng, trong khi lam nhạt hay lục nhạt thường chỉ được gọi bằng tên màu gốc kèm chữ "nhạt".

Trắng là sự cân bằng. Khi ba loại nón được kích thích gần như cân bằng và ở mức cao so với xung quanh, ta thấy trắng. Nhiều tổ hợp ánh sáng khác nhau đều cho ra cảm giác trắng, đó là lý do các loại đèn trắng có phổ rất khác nhau vẫn được gọi chung là "trắng".

Xám cần một chuẩn để so. Một mảng xám đứng giữa nền đen trông sáng gần như trắng, đặt giữa nền trắng lại trông tối. Bản thân lượng ánh sáng từ mảng đó không đổi; cái đổi là phép so của não.

Đen không phải là "không có ánh sáng". Mực in đen vẫn phản xạ một ít ánh sáng. Ta thấy nó đen vì nó phản xạ ít hơn hẳn những thứ xung quanh. Ở trong phòng tối hoàn toàn, cảm giác lại không phải đen đặc mà là một màu xám tối lấm tấm, thứ mà các nhà nghiên cứu thị giác gọi là xám nội sinh.

Màu quang phổ và màu ngoài quang phổ: tạo ra thế nào

Bảng dưới gom các màu thường gặp theo câu hỏi: có thể tạo bằng ánh sáng một bước sóng không, và nếu không thì mắt nhận được tổ hợp gì.

MàuCó bước sóng riêng khôngMắt nhận được gì
Đỏ, cam, vàng, lục, lam, tímCóÁnh sáng một bước sóng trong khoảng nhìn thấy
Hồng tía, tím đỏKhôngĐỏ và lam tím cùng lúc, thiếu vùng giữa
HồngKhôngĐỏ pha thêm ánh sáng trắng, tức đỏ có độ bão hoà thấp
Nâu, ô liuKhôngCam, vàng hoặc vàng lục tối hơn hẳn khung cảnh xung quanh
TrắngKhôngBa loại nón được kích thích cân bằng ở mức cao so với xung quanh
XámKhôngKích thích cân bằng ở mức trung bình so với xung quanh
ĐenKhôngRất ít ánh sáng so với xung quanh, không phải "không có gì"

Chú ý cụm "so với xung quanh" lặp lại nhiều lần. Màn hình tivi tắt thật ra có màu xám, nhưng khi tivi đang chiếu một cảnh sáng, những vùng không phát sáng trông đen sâu. Đen, xám, nâu, trắng đều là màu của quan hệ, không phải màu của tia sáng.

Màu "không thể có": đỏ hơi lục và vàng hơi lam

Trong điều kiện nhìn bình thường, không ai mô tả được một màu là đỏ hơi lục hay vàng hơi lam, vì thị giác mã hoá đỏ – lục và lam – vàng thành hai cặp đối nghịch: một bên tăng thì bên kia giảm. Các màu này thường được gọi là màu "không thể có" hay màu cấm.

Năm 1983, hai nhà nghiên cứu Hewitt Crane và Thomas Piantanida công bố thí nghiệm trong đó ranh giới giữa một sọc đỏ và một sọc lục được giữ cố định trên võng mạc nhờ thiết bị theo dõi mắt. Một số người tham gia mô tả thấy màu đỏ và lục hoà vào nhau thành một màu họ chưa từng thấy, gọi được là đỏ hơi lục. Kết quả này gây tranh cãi lớn.

Các nghiên cứu sau đó cho kết quả không thống nhất. Một số nhóm cho rằng hiện tượng chỉ xuất hiện khi hai màu có độ sáng ngang nhau. Một số khác cho rằng người tham gia đang thấy một hỗn hợp loang lổ hoặc một màu nâu đục, không phải một màu mới thật sự. Ở thời điểm hiện tại, câu trả lời an toàn là: có những báo cáo đáng chú ý, nhưng chưa có đồng thuận rằng con người thật sự cảm nhận được màu đỏ hơi lục như một màu thống nhất.

Trên mạng có nhiều hình ảnh tự xưng là giúp "nhìn thấy màu cấm" chỉ bằng cách nhìn vào màn hình. Những hình như vậy không tái tạo được điều kiện phòng thí nghiệm, nên nên xem chúng như ảo giác vui, không phải bằng chứng.

Hiểu màu ngoài quang phổ có ích gì ngoài sách khoa học

Biết rằng nhiều màu là sản phẩm của phép so sánh trong não giúp giải thích những chuyện hằng ngày tưởng như vô lý:

  • Áo màu nâu chụp dưới ánh đèn mạnh trên nền tối có thể lên ảnh thành màu cam, vì khung cảnh xung quanh đã đổi.
  • Màu hồng tía trên màn hình khó in đúng bằng mực, và ngược lại, vì hai bên tạo màu bằng hai cơ chế khác nhau; người làm in ấn luôn nên in thử.
  • Bức tường sơn xám trông ấm hay lạnh tuỳ màu sàn và màu đồ đạc trong phòng, nên thử mẫu tại chỗ thay vì chọn theo tên màu.
  • Đèn trồng cây hồng tía làm rau trong nhà kính trông tím tái, người làm vườn thường kiểm tra lá dưới ánh sáng trắng để đánh giá sức khoẻ cây.
  • Khi chỉnh ảnh, kéo độ sáng của một mảng nâu lên mà không chỉnh nền sẽ làm nó thành cam, kéo xuống thì thành nâu sẫm; muốn giữ màu phải chỉnh theo cả khung cảnh.
  • Màu đen trên màn hình điện thoại trong phòng tối và ngoài nắng là hai cảm giác khác nhau, dù điểm ảnh tắt như nhau.

Điểm chung của những ví dụ này: muốn giữ một màu, phải giữ cả khung cảnh xung quanh nó. Màu ngoài quang phổ là nơi điều đó lộ rõ nhất, nhưng thật ra nó đúng với mọi màu ta thấy.

Câu hỏi thường gặp

Màu tím trên cầu vồng có giống màu tím hoa cà không?

Không hẳn. Tím ở mép cầu vồng là màu quang phổ của bước sóng ngắn nhất, còn nhiều sắc tím trong đời sống như hoa cà, hoa bằng lăng là hỗn hợp có thêm đỏ, gần với nhóm hồng tía ngoài quang phổ. Tiếng Việt gọi chung là tím nên dễ lẫn.

Vì sao ngành in dùng màu hồng tía làm màu gốc?

Mực in hoạt động bằng cách hút bớt ánh sáng. Mực hồng tía hút chủ yếu vùng lục và để lọt đỏ cùng lam, nên khi kết hợp với mực vàng và mực xanh lơ, nó cho phép điều khiển riêng phần lục của ánh sáng phản xạ. Vai trò của nó là kỹ thuật, không vì hồng tía là màu "cơ bản" của mắt.

Có phải màu nâu không tồn tại?

Nâu tồn tại như một cảm giác màu có thật và ổn định trong đời sống. Điều không tồn tại là một bước sóng riêng cho nâu. Nâu cần khung cảnh sáng hơn xung quanh, nên nó là màu của quan hệ chứ không phải màu của một tia sáng.

Động vật có thấy màu hồng tía không?

Phụ thuộc vào số và loại tế bào nón của loài. Nhiều loài chim có bốn loại nón, gồm một loại nhạy tia cực tím, nên có thể có nhiều tổ hợp ngoài quang phổ hơn người. Chúng thấy gì cụ thể thì không ai biết chắc, chỉ suy ra từ thí nghiệm hành vi.

Trắng có phải là trộn đủ bảy màu cầu vồng không?

Trộn đủ dải quang phổ cho ra trắng, nhưng không cần đủ. Chỉ hai màu bù nhau như vàng và lam, hoặc ba màu đỏ, lục, lam đúng tỉ lệ cũng cho ra cảm giác trắng. Đây là lý do đèn LED trắng thường chỉ dùng chip lam phủ chất phát quang vàng.

Màn hình có hiển thị được mọi màu ngoài quang phổ không?

Màn hình tạo được hồng tía, hồng, nâu, xám vì đó là tổ hợp của ba màu gốc. Giới hạn của nó nằm ở các màu quá bão hoà, kể cả một số màu quang phổ rất rực, vượt khỏi tam giác màu mà ba loại điểm ảnh tạo được.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138