NhinThay.comNhìn Thấy
Lời đồn về mắt

Ngồi gần tivi có hỏng mắt không: lời đồn từ thời tivi bóng đèn và điều đáng để ý

Ngồi gần tivi không làm hỏng mắt như lời đồn. Lời cảnh báo này bắt nguồn từ tivi bóng đèn đời cũ; điều đáng để ý là vì sao trẻ cứ muốn ngồi sát màn hình.

Living room of a tube house in Hai Phong at dusk, a small child sitting cross-legged close to a large blank glowing television, seen from behind, warm lamp light, wide shot

Ngồi gần tivi không làm hỏng mắt theo kiểu để lại tổn thương lâu dài như nhiều người vẫn dặn nhau. Các hiệp hội nhãn khoa lớn đều nói rõ: ngồi sát màn hình có thể khiến mỏi mắt, nhức đầu, nhưng không gây cận thị hay làm võng mạc tổn hại. Lời cảnh báo này có nguồn gốc thật, nhưng nguồn gốc đó nằm ở loại tivi bóng đèn đã gần như biến mất.

Điều đáng để ý lại nằm ở chiều ngược lại: một đứa trẻ cứ phải ngồi sát tivi mới xem được có thể đang nhìn xa không rõ. Bài này giải thích vì sao lời đồn ra đời, mắt làm gì khi nhìn gần, vì sao trẻ thích ngồi sát, khi nào việc đó là dấu hiệu nên đi khám, và khoảng cách xem tivi nên tính theo tiêu chí nào.

Lời đồn bắt đầu từ đâu: tivi bóng đèn và tia X

Tivi đời cũ dùng ống phóng tia điện tử, gọi nôm là tivi bóng đèn hay tivi lồi. Bên trong, một chùm điện tử được gia tốc bằng điện áp rất cao rồi bắn lên lớp phát quang ở mặt kính. Khi điện tử năng lượng cao bị hãm lại, một lượng nhỏ tia X có thể sinh ra. Mặt kính và vỏ máy được thiết kế để chặn phần lớn lượng này.

Cuối thập niên 1960, một hãng điện tử lớn ở Mỹ phải thu hồi một lô tivi màu vì một linh kiện bên trong có thể phát tia X vượt mức an toàn. Sự việc được báo chí đưa tin rộng rãi, các cơ quan quản lý siết tiêu chuẩn bức xạ cho đồ điện tử gia dụng, và lời khuyên "đừng ngồi gần tivi" lan đi khắp nơi, đến cả Việt Nam qua nhiều thế hệ cha mẹ.

Lỗi linh kiện đó đã được khắc phục từ lâu. Tivi màn hình phẳng hiện nay dùng tinh thể lỏng hoặc điốt phát quang, không có chùm điện tử điện áp cao nên không có nguồn sinh tia X theo kiểu cũ. Lý do ban đầu của lời cảnh báo đã hết, còn lời cảnh báo vẫn ở lại vì nó nghe hợp lý và dễ nhắc.

Mắt làm gì khi nhìn gần, và vì sao không bị "hỏng"

Mắt điều tiết như máy ảnh lấy nét. Khi nhìn gần, cơ thể mi co lại để thể thuỷ tinh phồng lên, tăng độ hội tụ để ảnh rõ trên võng mạc; hai mắt cũng quy tụ vào trong. Đây là hoạt động bình thường, giống như bạn đọc sách hay xâu kim, không làm mòn hay rách thứ gì.

Mỏi mắt là cơ mệt, không phải tổn thương. Nhìn gần liên tục lâu khiến cơ điều tiết mệt, mắt khô vì chớp ít, có thể gây nhức đầu, nhìn mờ thoáng qua. Các triệu chứng này hết khi nghỉ. Danh mục về mắt và màn hình hằng ngày của trang có bài riêng về cách nghỉ mắt.

Độ sáng tivi không đủ để làm hại võng mạc. Ánh sáng từ màn hình yếu hơn rất nhiều so với ánh sáng ngoài trời ban ngày. Mắt không bị "cháy" khi nhìn tivi gần, khác hẳn trường hợp nhìn thẳng mặt trời là thứ thật sự gây tổn thương.

Ngồi gần không phải nguyên nhân chính gây cận thị. Nghiên cứu về cận thị ở trẻ em ghi nhận mối liên quan với thời gian làm việc nhìn gần kéo dài và thời gian ở ngoài trời ít, nhưng cơ chế còn đang được tìm hiểu và di truyền cũng góp phần lớn. Không có bằng chứng cho thấy riêng việc ngồi cách tivi một mét thay vì ba mét làm trẻ cận.

Vì sao trẻ cứ thích ngồi sát màn hình

Phụ huynh hay thấy con kéo ghế lại gần, quỳ sát tivi hoặc dí mặt vào máy tính bảng. Phần lớn trường hợp, lý do rất bình thường. Trẻ nhỏ có khả năng điều tiết mạnh hơn người lớn nhiều, nên nhìn ở khoảng cách rất gần mà vẫn rõ, không thấy khó chịu như cha mẹ. Với trẻ, ngồi sát nghĩa là hình to hơn, âm thanh rõ hơn, và cả thế giới xung quanh bị đẩy ra ngoài.

Ngoài ra, trẻ khi đã cuốn vào hình ảnh thường quên tư thế, cứ nhích dần lên. Nhiều nhà có tivi đặt thấp, trẻ ngồi bệt dưới sàn, nên khoảng cách tự nhiên đã gần hơn so với người lớn ngồi ghế sofa. Chuyện này giống việc trẻ cầm sách sát mặt hơn người lớn: phần nhiều là thói quen và khả năng điều tiết, không phải mắt đang có vấn đề.

Tuy vậy, có một nhóm trẻ ngồi gần vì đứng xa thì không nhìn rõ. Đó là lúc thói quen tưởng vô hại lại là dấu hiệu, và việc mắng trẻ "ngồi xa ra kẻo hỏng mắt" vô tình bỏ lỡ thông tin quan trọng: mắt có thể đã hỏng trước, chứ không phải hỏng vì ngồi gần.

Dấu hiệu nên đưa trẻ đi khám mắt

Không có dấu hiệu nào dưới đây là chẩn đoán; chúng chỉ là lý do để đưa trẻ đến cơ sở nhãn khoa đo thị lực, đặc biệt khi xuất hiện nhiều dấu hiệu cùng lúc:

  • Trẻ vẫn ngồi sát tivi ngay cả khi được đặt ghế ở xa và hình đủ to, hoặc nói "ngồi xa không thấy".
  • Hay nheo mắt, nghiêng đầu, che một bên mắt khi nhìn xa.
  • Ở lớp, trẻ kêu không đọc được chữ trên bảng hoặc phải chép bài của bạn bên cạnh.
  • Dụi mắt nhiều, chảy nước mắt, kêu nhức đầu sau khi học hay xem.
  • Một mắt có vẻ lệch hướng so với mắt kia, nhất là lúc mệt.
  • Trẻ né các hoạt động cần nhìn xa như chơi bóng, nhận người quen từ xa.

Trẻ hiếm khi tự nói "con nhìn không rõ" vì chúng không biết người khác nhìn rõ hơn mình đến đâu. Khám thị lực định kỳ theo lịch của cơ sở y tế, kể cả khi trẻ không kêu gì, là cách chắc chắn nhất để phát hiện tật khúc xạ sớm.

Khoảng cách xem tivi: tính cho dễ chịu, không phải cho an toàn

Khi đã bỏ nỗi lo hỏng mắt, khoảng cách xem tivi nên chọn theo sự dễ chịu và độ rõ của hình. Các tiêu chí dưới đây là cách nghĩ chung, không phải con số bắt buộc.

Tiêu chíÝ nghĩaCách áp dụng ở nhà
Góc nhìnMàn hình chiếm một phần vừa phải trong tầm nhìn để mắt bao được cả khung hìnhNgồi ở chỗ không phải đảo mắt liên tục sang hai mép để theo hình
Độ phân giảiMàn hình càng nét thì ngồi gần càng ít thấy điểm ảnhThấy rỗ hạt hay răng cưa thì lùi ra một chút
Tư thếCổ không phải ngửa hay cúi lâuTâm màn hình ngang hoặc hơi thấp hơn tầm mắt khi ngồi
Ánh sáng phòngPhòng tối hẳn làm màn hình chói hơn so với xung quanhĐể một đèn nhỏ dịu phía sau hoặc bên cạnh, tránh phản chiếu lên màn
Thời gianMỏi mắt đến từ thời gian nhìn liên tục nhiều hơn khoảng cáchCho mắt nghỉ, nhìn ra xa giữa các tập phim

Khoảng cách hợp lý với tivi lớn thường xa hơn với tivi nhỏ, nhưng không có ranh giới "an toàn" nào để vượt qua thì mắt bị hại. Nếu cả nhà xem thoải mái, không ai nhức đầu, không ai phải nheo mắt, thì khoảng cách đó là ổn.

Những lời dặn cùng họ với "ngồi gần tivi"

"Nằm xem tivi sẽ bị lác mắt." Nằm nghiêng xem tivi có thể khiến cổ mỏi và hai mắt phải nhìn ở góc không thoải mái, nhưng không làm mắt lệch vĩnh viễn. Lác ở trẻ là tình trạng cần khám, có nguyên nhân riêng, không sinh ra từ tư thế xem tivi. Bài về lời đồn liếc mắt bị lé trong cùng danh mục nói kỹ hơn chuyện này.

"Tắt tivi phải đợi một lúc mới được nhìn chỗ khác." Sau khi nhìn màn hình sáng rồi quay sang chỗ tối, mắt cần một lúc để thích nghi, có thể thấy vệt sáng thoáng qua. Đó là dư ảnh và quá trình thích nghi bình thường, không có gì phải chờ đợi để tránh hỏng mắt.

"Xem tivi nhiều làm mắt mỏng đi." Không có cơ chế nào như vậy. Thứ mỏi khi xem lâu là cơ điều tiết và bề mặt nhãn cầu bị khô vì chớp ít. Nghỉ là hồi lại.

"Lau màn hình bằng tay rồi dụi mắt thì đau mắt đỏ." Câu này ngược lại có phần đúng, nhưng không liên quan đến tivi: tay chạm nhiều bề mặt rồi dụi mắt là đường lây phổ biến của viêm kết mạc. Thói quen rửa tay, không dụi mắt mới là điều đáng giữ, còn tivi chỉ là một bề mặt như mọi bề mặt khác trong nhà.

Màn hình nhỏ cầm tay: chuyện khác với tivi

Ngày nay trẻ ít ngồi sát tivi hơn nhưng lại cầm điện thoại, máy tính bảng ở khoảng cách hai, ba gang tay trong nhiều giờ. Lời đồn cũ về tivi vì thế chuyển sang một câu hỏi mới: nhìn gần lâu như vậy có liên quan tới cận thị không.

Đây là chỗ khoa học còn đang tranh luận, và nên nói rõ như vậy. Nhiều nghiên cứu quan sát thấy trẻ dành nhiều thời gian nhìn gần và ít thời gian ngoài trời có tỉ lệ cận cao hơn, nhưng quan hệ nhân quả cụ thể, và phần nào là do màn hình, phần nào do học nhiều, phần nào do ít ra nắng, vẫn chưa được tách bạch hoàn toàn. Vì vậy câu trả lời trung thực là: khoảng cách tivi không phải mối lo, còn tổng thời gian nhìn gần trong ngày của trẻ là điều đáng cân nhắc.

Với người lớn tuổi trong nhà, chuyện ngược lại cũng đáng để ý: ông bà phải kéo ghế sát tivi hoặc tăng cỡ chữ phụ đề liên tục có thể đang gặp đục thể thuỷ tinh hay một vấn đề khác ở mắt. Đó cũng là lý do để đi khám, không phải để nhắc ngồi xa ra.

Phần hướng dẫn thường thức về thời gian dùng màn hình, nghỉ mắt và thời gian ngoài trời cho trẻ nằm ở danh mục mắt và màn hình hằng ngày của trang. Ở đây chỉ cần nhớ: bỏ nỗi sợ "ngồi gần là hỏng mắt", thay bằng việc để ý xem trẻ có nhìn xa rõ không và đưa đi khám khi có dấu hiệu.

Câu hỏi thường gặp

Tivi màn hình phẳng bây giờ có phát tia X không?

Không theo kiểu tivi bóng đèn. Tivi tinh thể lỏng và điốt phát quang không dùng chùm điện tử gia tốc bằng điện áp cao, nên không có cơ chế sinh tia X như đời cũ. Nỗi lo bức xạ khi ngồi gần tivi hiện đại không có cơ sở.

Người lớn ngồi gần màn hình máy tính cả ngày có bị hỏng mắt không?

Ngồi gần màn hình lâu thường gây mỏi mắt, khô mắt, nhức đầu, mờ thoáng qua. Các triệu chứng này hết khi nghỉ và không phải tổn thương lâu dài. Nếu nhìn mờ kéo dài, đau mắt hay thấy thị lực giảm dần, nên đi khám nhãn khoa để tìm nguyên nhân khác.

Xem tivi trong phòng tắt hết đèn có hại mắt không?

Xem trong phòng tối không làm hỏng mắt, nhưng màn hình sáng giữa nền tối dễ gây chói, mắt phải liên tục thích nghi nên nhanh mệt hơn. Để một đèn dịu trong phòng, đặt sao cho không phản chiếu lên màn hình, thường giúp xem dễ chịu hơn.

Trẻ cầm máy tính bảng quá sát mặt có cần nhắc không?

Nên nhắc vì lý do thoải mái và tư thế, không phải vì sợ hỏng mắt ngay. Nếu trẻ luôn đưa màn hình sát mặt kể cả khi chữ và hình đã to, hoặc kêu không nhìn rõ, đó là lý do để đưa trẻ đi đo thị lực tại cơ sở nhãn khoa.

Có khoảng cách nào được coi là an toàn tuyệt đối khi xem tivi?

Không có ranh giới an toàn kiểu qua mức đó là mắt bị hại. Khoảng cách nên chọn theo sự dễ chịu: thấy được cả khung hình, không thấy điểm ảnh, cổ không mỏi, không nhức đầu sau khi xem. Mỗi phòng và mỗi cỡ màn hình sẽ cho một khoảng cách khác nhau.

Trẻ đã bị cận có nên cấm ngồi gần tivi không?

Ngồi gần không làm tăng độ cận theo cách lời đồn mô tả. Trẻ đã cận cần được khám và theo dõi định kỳ theo chỉ định của bác sĩ nhãn khoa, đeo kính đúng độ nếu được kê. Câu hỏi về thời gian nhìn gần và ra ngoài trời nên hỏi trực tiếp bác sĩ đang theo dõi trẻ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138